Saturday, June 29, 2019

पुरुषोत्तम बेर्डे यांच्या कलाजीवनाची संगीतमय वारी .. पुरूक्रमा




मुंबईच्या कामाठीपुराच्या शालेय जीवनापासून ती सुरु होते आणि एकेकाळचा कामाठीपुरातला वर्गमित्र शामाच्या आठवणीपर्यत टिपत रहाणारा हा एका कलावंताच्या आयुष्यातील कालखंड ऐकणे म्हणजे पुरूक्रमा.

पुरुषोत्तम बेर्डे यांच्या लेखक, दिग्दर्शक, निर्माता,संगीतकार, नाटककार ,प्रकाशयोजनाकार ,वेशभूषाकार आणि चित्रकार आशा विविध भूमिकात केलेली सर्जनशील कामगीरी यातून बेर्डे फिरवून आणतात.. तुम्हाला तुमच्या आत डोकवायला भाग पाडतात. कलाकृती सादर करताना होणारी प्रसववेदना आणि त्याच्या परिपूर्णतेतून होणारा मूक आनंद व्यक्त करण्याची पुरूषोत्तम बर्डे यांची ओळख या एकपात्री प्रयोगातून अधिक रसिकांच्या मनात भारून राहते.

आपल्या पंचेचाळीस वर्षाच्या कालखंडाची एकपात्री सफर ऐकताना सहाजिकच आपण अनेक टप्प्यावर मधुमधुन स्थिरावतो.
.. त्यांचा संगीतमय आविष्कार एकतो.. त्यावेळचे कांही किस्से सनात साठवून घेतो..

कधी निलेश पाटील यांच्या निसर्गातील कव्याचा आस्वाद घेतो. तर जाऊबाई जोरात नाटकाच्या निमित्ताने सोळा अभिनेत्रींच्या कसरतीवून तावून निघालेल्या आठवणीत रमतो. आणि निर्माता दिलिप जाधव यांनी जाऊ बाईच्या एकहजाराव्या प्रयोगाच्यावेळी पुरुषोत्तम बेर्डे यांना भेट दिलेल्या फोर्ड आयकॉनच्या अनोख्या भेटीला दाद देतो.

तर दूरदर्शनवर ग्राफिक डिझायनर म्हणून काम करताना बातम्यांच्या मागे चुकून फ्लोअरचे दार उघडे राहािल्याने बेर्डे यांच्या शिट्टीने बातमीपत्रात होणारा गोंधळ लक्षात ठेवतो.


चित्रकाराच्या दुनियेची ओळख करून देणा-या जे जे स्कूल ऑफ आर्ट मध्ये प्रवेश घेतल्यानंतर लिहलेल्या आणि त्याची निर्मिती केलेल्या टूरटूर या एकांकिकेपासून बेर्डेंची कला कारकार्द सुरु झाली. आणि रंगभूमिवर व्यावसायिक जबरदस्त यश दिलेल्या याच नाटकाने पुरुषोत्तम बेर्डे यांना नाव दिले. सुधीर जोशी, लक्ष्मीकांत बेर्डे, विजय कदम, प्रशांत दामले, विजय पाटकर ही नावे रंगभूमिवर स्थिरावली . याचे सारे श्रेय बेर्डे यांचेकडे जाते.

हमाल दे धमाल मधून त्यांनी चित्रपट रसिकांचे लक्ष वेधले. त्यातली गाणी आजही लोकप्रिय आहेत. त्य़ातून त्यांना अनिल कपूर यांची कशी मैत्री झाली. रजनिकांत, दिलिपकुमार यांनीही कसे स्वागत केले . आदरणीय दादामुनी अशोक कुमार यांनी दिग्दर्शक म्हणून कसे स्विकारले.. सारेच क्षण ऐकणे म्हणजे पुरुक्रमा करणे होय.

बालपणाचा काळ कामाठीपूरात कसा गेला..ते ये जीवन है..सांगणारे गाणे दाखवत त्यातून होणारे संस्कार कसे आपल्यातील गुणांना वाव देणारे ठरले ते पहाणे मजशीर आहे. गणीताच्या लोखंडे सरांचा मार टाळण्यासाठी खिडकीतून घेतलेले गाढवाचे दर्शन. हा अवघड विषय टाळण्यासाठी घेतलेला संस्कृत विषय..विविध कलांची लहानपणी झालेली ओळख.. सारेच या पुरुक्रमात ऐकता येते.

आपल्या आयुष्य़ात चुलभाऊ लक्ष्मीकांत बेर्डे याचा सल्लागार आयुष्यात झालेला उपयोग ते व्यक्त करतात.

मोजक्या लोकांच्या संगतीत आपल्या कारकीर्दीचा हा आलेख अधिक व्यापक होतो. कलेच्या सर्व प्रांतात भ्रमंती करताना पुरूषोत्तम बर्डे यांना कसे अनुभव आले. 
निर्मिती सावंत पासून मकरंद अनासपुरे यांच्या पर्य़त अनेक नवोदितांना संधी देताना त्याना आलेला अनुभव. आता ते चित्रकाराच्या भुमिकेतून कसे नेमके टिपण करतात तेही कावळयांच्या तिक्ष्म नजरेतून ते आपल्या चित्रातून समाजविदारक गाष्टी मांडतात तेव्हा त्यांची सर्जनशील कलावंताची पारखी नजर स्तिमित करते.

मंगलगाणी दंगलगाणी, झपाटा अशा वाद्यवृंदांनाही आपल्या कलेच्या नजरेचा बहाल करून त्यांनी रंगभूमिवर दिसताना कलेने कलाकाराने कसे देखणे दिसावे याचे उदाहरण समाजासमोर ठेवले.
पारखी नजर. साहित्याची आवड. अभिनयाची जाणीव. संगीताची जाण. दिग्दर्शनाची ताकद. आणि चित्रातून उभी रहाणारी कलाकृती प्रत्यक्ष कशी असावी याचे भान असणारे पुरुषोत्तम बेर्डे यांना पुरुक्रमातून अनुभवणे एक आनंदाचा ठेवा आहे. 
पुण्याच्या यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृहात पुरुक्रमाचा शुभारंभाचा प्रयोग पाहताना या आमच्या जुन्या मित्रत्वाची आठवण जागी झाली. पुरुषोत्तम बर्डे यांच्या या आगळ्या आत्मकथेची रसिकांनी सवार्थाने दखल घेऊन त्या कालखंडाची साेनेरी पाने आपल्याही मनात साठवून ठेवावी हेच सांगणे.

- सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com

Thursday, May 2, 2019

शब्दांतील भावना पोहचविणारा संगीतकार निखिल महामुनी











मी गातो माझे गाणे...एक प्रतिभेचा बुलंद आविष्कार


नव्या संगीतकारांच्या यादित पुण्यातल्या कांही कलावंतांची नावे प्रकर्षानं घेतले जाणारे नाव आहे ते निखिल महामुनी यांचे. वादक ते संगीतकार हा प्रवास करताना त्यांनी अनेकविध स्तरांवर काम केले. त्यातून ते पारंगतपण आले. आपला वेगळा ठसा त्यांच्या गीतातून रसिकांच्या दरबारात दाखल झाला.

गेली अनेक वर्ष सतत त्यांच्या रचना ऐकताना त्यांच्या संगीतात केवळ स्वरांचे भान नाही तर काव्यातली भावना  शब्दातून व्यक्त झाली आहे .त्याची नेमकी जाण ओळखून तशी संगीतरचना करून ते गीत अधिक परिणामकारक कसे होईल याची दखल त्यांच्या संगीतामधून दिसत होती. म्हणूनच आता त्यांच्या आवाजातून गाण्यांची कशी रोषणाई होते ते पहाणे माझ्यासारख्या रसिकाला अधिक पसंत होते. आता तर ते आपले गाणे..जीवन गाणे..असे समजून
 मी गाते माझे गाणे..
या शिर्षकाखाली जाहिर कार्यक्रमच केला. त्याचा आस्वाद घेताना दिसली ती काही निरीक्षणे मी इथे नोंदविणार आहे.

केवळ वादक, संगीतकार यात न थांबता ते किती परिणामकारक गाणेही किती गावू शकतात तेही यातून सिध्द केले. त्यांचा आवाज सहजपणे षडज साधतो..तर तो तेवढाच तरलही असतो. वाद्यातील ठेक्याची नाळ पकडून गायनाची जाण आणि त्याचा आविष्कार करण्याची किमया त्यांना सहजसाध्य झाली आहे, असे म्हटले तर ते अधिक योग्य ठरेल.

त्यांच्या संगीतकारात स्वरांची भरमसाठ मांडणी नाही. तर कमीतकमी वाद्यात काव्यातील भावनेला रसिकांच्या मनात अधिक दृढ कसे करता येईल याची परिपक्व जाण दिसते.
त्यांचे गाणे अधिक परिणाम साधते जेव्हा ते तुम्ही डोळे बंद करून अनुभवता तेव्हा.
संतूर, सतार, बासरी,एकतारी या वाद्यांचा भास निर्माण करणारी त्यांची स्वरचित शैली आहे. त्यातून शब्दातील भावनांचा उद्रेक होतो आणि त्यातील आध्यात्मिकता, दाहकता आणि हळुवारपणा सहजी अंगावर रोमांच उभे करतात.


निखिल महामुनी या गुणी संगीतकारात उत्तम गायक दडलेला आहे हे तो प्रत्येक गाण्यात कृतितूून सांगत आहे. हा कार्यक्रम म्हणजे गायकाच्या आविष्काराचा प्रयोग आहे ,असे मी मानतो. त्यांच्या पुढील वाटचालीसाठी उदंड शुभेच्छा देतो.

ते गीतांची निवड करताना..त्यातली गेयता न बघता त्यातला अर्थ पााहतात..शब्दाला अर्थाप्रमाणे सुरांचे गंध लावतात म्हणून तर गीत परिणामकारक बनते.

या कार्यक्रमात त्यांनी निवडेलेली गीते होती ती डॉ. सुनील काळे, डॉ. अरुणा ढेरे, डॉ. माधुरी चव्हाण-जोशी, स्वाती शुक्ल, संतोष वाटपाडे, तुषार जोशी, निशिकांत देशपांडे, मंदार चोळकर, जेष्ठ कवी आरती प्रभू अशा दिग्गज प्रतिभा लाभलेल्या कवी आणि गीतकारांची.


यात महामुनी यांच्या जोडीला सहगायिका म्हणून रंगमंचावर होत्या हर्षला वैद्य- तोतडे ( ऑस्ट्रेलिया) . त्यांच्या आवाजात नादमाधुर्याबरोबर स्वरांचा लगाव होता. आणि गाताना भावनेप्रमाणे झोकून देणे होते.


निखिल महामुनी यांची कन्यका ऋचा महामुनी हिने मुलींच्या भ्रूण हत्येवरचे काव्य अतिशय तरल स्वरात उपस्थित रसिकांच्या हृदयात भारावलेल्या स्वरातून उतरविले. त्यालाही दाद द्यायला हवी.



अभय गोखले यांनी निखिल महामुनी यांच्या गुणांना उलगडत त्यांच्याशी संवाद साधला. मोजक्या काव्यांच्या फैरी उडवत त्यांनी आपल्या उत्तम वाणीतून कार्यक्रमाला उंची प्राप्त करून दिली.
कवींच्या उत्तम शब्दांना संगीतकार गायकाने कसे फुलवित न्यावे ते ऐकण्याचे भाग्य तमाम मराठी जनांना मिळावे यासाठी हा कार्यक्रम गावोगावी व्हावा हिच अपेक्षा.


(खालील तीन लिंकमध्ये आपण त्यांची काही गाणी अनुभवू शकाल)







सुभाष इनामदार, पुणे

subhashinamdar@gmail.com

Tuesday, April 23, 2019

डॉ. विजय देव .. तुमचा विसर आम्हा नाही

डॉ. गो. बं. देगलूकर बोलताना. शेजारी एस के जैन, डॉ. अरुणा ढेरे आणि प्रा. दिलीप शेठ


पुण्याच्या श्रद्धांजली सभेत बहुआयामी व्यक्तित्व उलगडले


सुख दुःखाच्या प्रसंगी सामोरे जाताना विजय देव सरांकडे  सकारात्मकतेने पहाण्याचा  जो उमदेपणा होता तो फार कमी लोकांच्याकडे असतो. आपल्या अस्तित्वाचा आनंद  आपल्या भोवतालच्या लोकांना व्हावा  असे त्यांचे जगणे होते. ते गेल्याने आपल्या साऱ्या लोकांचा जगण्याचा एक श्वास कमी झाला. त्यांच्या जाण्याने  कुटुंबात, समाजात  रिकामी जागा निर्माण झाली आहे ती पुन्हा भरून येणे शक्य नाही. आपण सारे त्यांच्या कुटुंबियांच्या पाठीमागे खंबीरपणे उभे राहू असा विश्वास  या परिवाराला देऊ..
अशी भावना साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षा डॉ. अरुणा ढेरे यांनी व्यक्त केली.


राज्यशास्त्राचे अभ्यासक, दुर्ग साहित्य संमेलनाचे जनक, उत्तम कथावचक, आणि समाजाला नवे आणि वेगळे काही देण्याची उर्मी असणारे लोकप्रिय प्राध्यापक डॉ. विजय देव यांच्या निधनानंतर रविवारी २१ एप्रिलला पुण्याच्या स. प. महाविद्यालयात श्रद्धांजली सभा आयोजित करण्यात आली होती. त्यावेळी डॉ. अरुणा ढेरे बोलत होत्या.

ज्येष्ठ मूर्ती अभ्यासक डॉ. गो. बं. देगलूरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत व्यासपीठावर अरुण फिरोदिया, शि. प्र. मंडळींच्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष एस के जैन, सप महाविद्यालयाचे प्राचार्य दिलीप शेठ आणि अरुणा ढेरे होत्या.

डॉ. देगलूरकर म्हणाले, देव सर ज्ञानी होते,  विश्वासू होते, सात्विक होते, संवेदनशील होते. ते कुठेही आधार असल्याशिवाय आपले मत मांडीत नसत.

यानिमित्त देव सरांच्या आठवणींचा पट इथे उलगडला गेला.. यातून विजय देव  काय होते आणि ते कसे समाजाच्या साहित्य, शिक्षण, सांस्कृतिक आणि कुटुंब यातून ते कसे होते ते समोर आले.. आणि आपण नेमके काय गमावले याचे भान आले.

उत्तम प्रध्यापक, उत्तम लेखक वक्ते , गडांविषयी उत्तम जण याबरोबरच उत्तम समाजचिंतक म्हणून देव सर आपणाला अधिक भावल्याची भावना मसापचे कार्याध्यक्ष प्रा. मिलींद जोशी यांनी व्यक्त केली.

संस्थात्मक काम करताना  अपमान सोसावे लागतात पण त्यांना बळ देणारे देव सर नाहीत याची उणीव सतत भासणार असल्याचे ते म्हणाले. तरुणांना प्रोत्साहन देणे हा त्यांचा स्थायीभाव होता.

दुर्ग साहित्य संमेलन हा साहित्यामध्ये सुरू झालेला नवा प्रवाह देव यांनी सुरू केला. सरांनी मोजके लिहिलंय पण पुढच्या अनेक पिढ्यांना उपयुक्त ठरेल असे लिहिल्याचे मिलिंद जोशी आवर्जून सांगतात.

बाबा अतिषय मनापासून त्यांचे जीवन जगले आणि असं जीवन जागायचे असते हे  आम्हा दोघींना त्यांनी शिकविले.. देव यांची कन्या ,अभिनेत्री, दिग्दर्शिका मृणाल देव- कुलकर्णी आपल्या वडीलांविषयी बोलत होत्या.
कायम त्यांनी आम्हाला सांगितले की, अन्न, वस्त्र, निवारा याच्या पलीकडे जाऊन काही काम करा. केवळ स्वतःचा नाही पण इतरांचाही विचार करा. त्यांना तुमच्या प्रत्येक गोष्टीत सामील करून घ्या, हीच त्यांनी दिलेली सगळ्यात मोठी शिकवण आहे, असे त्या म्हणाल्या. आनेक गोष्टीत रस घेणे आणि त्यात रमणे हा त्यांचा स्वभाव होता. त्यांनी चिकाटीने, धाडसाने कॅन्सरला तोंड दिले. अतिशय हळव्या भावनेने मृणाल व्यक्त होत होती.

बावन्न वर्षांचा हा सुखी संसार आज संपला या शब्दात आपल्या भावना सांगत विजय देव यांच्या पत्नी डॉ. वीणा देव आपले मन मोकळ्या करत होत्या.
राज्यशास्त्र, मराठी, नाटक, संगीत यांच्या सोबतीनेच आमचा संसार सुरू झाला. कलाप्रेम दोघांकडून जपले गेले. ते स्वतः कलाकार. नव नवे उपक्रम करण्याची त्यांची वृत्ती होती. त्यासाठी सतत मोठी ऊर्जा त्यांच्यापाशी होती. उपजत कलाकाराची वृत्ती,  लोकनृत्य, कथाकथन आणि संगीत या सगळ्यांना पोषक वातावरण आम्ही एकमताने, आनंदाचे जिवंत ठवल्याचे त्या सांगत होत्या. वडील कसे असावेत याचा आदर्श माझ्यापाशी आप्पांच्या रूपाने होता. दुसरा आदर्श त्यांनी निर्माण केला .जितक्या आवडीने ते राज्यशास्त्र शिकवायचे तितक्याच आवडीने ते कादंबरीवाचन करायचे.  आम्हा सगळ्यांचे मायेचे छत्र गेले पण तुमच्या मनात बाबांच्या विषयीचे प्रेम जिव्हाळा आहे, अतिशय भावुक होउन वीणा देव  प्रकट होत होत्या.

 इतिहास प्रेमी मंडळाच्या वतीने मोहन शेट्ये यांनी ,दुर्ग साहित्य संमेलनाची भन्नाट कल्पना त्यांनी तेवढ्याच ताकदीने यशस्वी केली.  बहुआयामी व्यक्तिमत्वाला आपण मुकलो आहोत.. सदैव प्रसन्न रहाणे . जो वसा वारसा आहे तो पुढे नेणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल, असे म्हटले.

सप महाविद्यालयाच्या राज्यशास्त्र विभाग प्रमुख डॉ. संज्योत आपटे यांनी.. देव सरांच्या सोबत दोन पुस्तकांच्यासाठी काम करण्याचे भाग्य लाभले. त्यामुळेच त्यांचे राज्यशास्त्राचा व्यासंग, चिंतन आणि मराठी भाषेवरील प्रभुत्व याचे आपणाला जवळून दर्शन झाल्याचे त्यांनी बोलून दाखविले.

 अभिरुप न्यायालय, अभिरुप संसद, गडावर जाणे आणि तिथला सगळा इतिहास सरांकडून ऐकणे ही मेजवानी असायची, असेही त्या म्हणाल्या. सर विद्यार्थ्यांत रमायचे. विद्यार्थी हा त्यांचा केंद्रबिदू होता. प्रत्येक विद्यार्थ्यांना काहीतरी गुण असतात ते समजून त्याला प्रोत्साहन देत.

सपच्या मानसशास्त्र विभागाच्या माजी प्रमुख डॉ. अलका देव यांनी देव यांच्यावर एक कविता करून  आपल्या भावना  वाचून दाखविल्या.
 देवघराची यशोगाथा उजळू दे आंबरी..
मनी ठेवुनी एक आस ही विजयश्री गेले देवाघरी..

विद्यार्थी या नात्याने बबन मिंडे यांनी आपल्याला बाबांनी कसे मार्गदर्शन केले हे सांगून त्यांची प्रेरणा आणि प्रोत्साहन आता मिळणार नाही याची हळहळ व्यक्त केली.
योगवर्गातले स्नेही अरुणभाई शहा श्रद्धांजली वाहताना  म्हणाले, त्यांचा सोशिक स्वभाव,  कोणावर टीका नाही असा होता .

जयप्रकाश सुराणा सांगतात, बारा तेरा वर्षे आम्हाला  दर रविवारी सिंहगडावर जाताना चार तास  साधूसारखा
 त्यांचा सत्संग लाभला.  दोन तीन वेळा मॅरेथॉनमध्ये भाग घेऊन ती पूर्णही केली.  हे वेगळेपण माहीत करून दिले.
ज्ञान मार्गाचे ते साधक होते, त्यातूनच त्यांचा सारा विकास होत गेला असावा असे लेखक भरत सासणे सांगतात. रसिक आणि आनंदी असे त्यांचे व्यक्तिमत्व होते. ते म्हणायचे प्रेम हा पाचवा पुरुषार्थ आहे आणि तो प्रत्यकाने मिळवायला हवा . त्यांनी तो साधला होता आणि ते आपल्या वागण्याबोलण्यातून प्रेम पसरवीत होते.

उमदे व्यक्तिमत्व, प्रसन्न हास्य, प्रभावी अध्यापक, समाजमनस्क मन आणि  खेळकर लोकव्यवहार या पाचिचे मिश्रण म्हणजे विजय देव  असे न. म. जोशी यांनी देव यांचे वर्णन केले.

उद्योजक आणि स्नेही अरुण फिरोदिया  म्हणाले,
अशा काही व्यक्ती असतात त्यांना जाणीव असते आपले पृथ्वीवरचे कार्य संपले आहे. आता आपण दुसरीकडे अनंतात विलीन व्हायचे. असे भाग्यवान असतात त्यातले देव होते.
 पंचायतीला आर्थिक आणि राजकीय दृष्ट्या   पूर्ण अधिकार बहाल करण्याचा कायदा लोकसभेत मंजूर होणे ही त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल, असे मत फिरोदिया यांनी मांडले.

दुर्ग म्हणजे केवळ इतिहास नाही तर ती एक परिसंस्था आहे. त्यात इतिहासाबरोबर,पर्यावरण, निसर्ग आहे, तो समाज आहे. तिथे रहाणारे वस्ती वाड्यातले लोक आहेत. त्यांची वेशभूषा, खाद्यसंस्कृती, इथली गुरे, पिके, शेती, खाली हवा, पाणी हा सर्व त्या दुर्गाचा एक भाग आहे..  अशी संकल्पना देव यांनी मांडली.  या संकल्पनेला व्यासपीठ देण्याचे काम गोनिदा दुर्गप्रेमी मंडळाने केले. त्यांची ही संकल्पना  तो विचार पुढे नेणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल असे मत या मंडळाचे अभिजीत बेल्हे यांनी व्यक्त केले.

दुर्ग साहित्य संमेलन ही एक छान संकल्पना ते महाराष्ट्राला भेट देऊन गेल्याचेही त्यांनी सांगितले. त्यांच्यात माणसे उभी करण्याची ताकद होती. गड या विषयातले ते विद्यापीठ होते ,असे बेल्हे म्हणाले. त्यांचा वारसा आम्ही पुढे नेऊ, अशी ग्वाही त्यांनी दिली.

महाविद्यालयात देव सरांनी सुरू केलेले , संकल्पना राबविलेलले उपक्रम पुढे नेण्यासाठी कटिबद्ध राहण्याचे वचन सपचे प्राचार्य दिलीप शेठ यांनी दिले.

दिलेल्या अभ्यासक्रमा शिवाय विद्यार्थ्याना  मनापासून देणारा हा प्राध्यापक होता. शिक्षण प्रसारक मंडळींचे ते वैभव असल्याचा अभिमान शिप्र मंडळींच्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष एस के जैन यांनी यावेळी व्यक्त केला.


ज्या महाविद्यालयात डॉ. विजय देव यांनी प्राध्यापकी केली आणि प्राचार्य पद भूषविले या ठिकाणी  शेकडो सुहृदांच्या साक्षीने झालेल्या श्रद्धांजली सभेचे संचालन स्नेहल दामले यांनी केले .
सुभाष इनामदार यांनी उपस्थित संस्थांच्या प्रतिनिधींचे आणि स्नेहीजनांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली.




subhashinamdar@gmail. com
9552596276

Thursday, December 13, 2018

नेमकं आणि नेटकं गाणारे गुरू- पं. मधुकर जोशी

 

 

पं. मधुकर गजानन जोशी.. ख्यातनाम गायक आणि व्हायोलिनवादक पं. गजाननबुवा जोशी यांचे पुत्र. त्यांच्या वयाला ८१ पूर्ण होत आहेत.त्यानिमित्त त्यांच्या सांगेतिक कारकीर्दीचा आणि त्यांच्या गायनकलेचा परिचय करून देणारा हा लेख मला ठाण्याच्या गायिका डॉ. वरदा गोडबोले यांनी लिहला. सोशल मिडियाच्या माध्यमातून माझ्या वाचनात आला. तोच त्यांचा उत्तम परिचय करून देणारा ठरतो. असे गुरू कसे असतात. ते संगीताकडे कसे पाहतात. साराच उलगडा यातून होईल.



साधारण १८ ते २० वर्षांपूर्वीची गोष्ट असेल. ठाण्याला स्वानंदी नावाचा आमचा एक छोटासा शास्त्रीय संगीत प्रेमींचा ग्रुप होता. त्यापैकी एका मैफिलीत पं मधुकर बुवा जोशी यांचं गाणं आयोजित केलं होत. मी तेव्हा साधारण २५ वर्षांची असेन. तोपर्यंत जवळजवळ १२ - १३ वर्षे मी पं अच्युत अभ्यंकरांकडे किराणा घराण्याची विशुद्ध तालीम घेत होते. तो काळ असा होता की, मैफिल, रेडिओ किंवा ऑडिओ कॅसेट या माध्यमातूनच फक्त इतरांची गाणी ऐकता येत असत. इंटरनेट हा प्रकार नव्हता. तर सांगायचा मुद्दा असा की इतकी वर्षे गाण्यात असूनही मी मधुबुवांचे गाणे ऐकलेच नव्हते. पं गजाननबुवा, मधुबुवा हि नुसती नावे ऐकून होते. त्यामुळे मैफिलीला जाताना घरंदाज अस्सल गायकी ऐकायला मिळेल असा अंदाज होताच. या मैफिलीच्या वेळी बुवांचा पाय फ्रॅक्चर झाला होता. पायाला प्लास्टर होता. तरीही ते गायला बसले होते.

मैफिलीचे स्वरूप अत्यंत अनौपचारिक होते. बुवांनी यमन राग सुरु केला आणि काय सांगू ?

एक विलक्षण अद्भुत आनंदाची अनुभूती आली. पहिल्या काही मिनिटांतच पूर्ण मैफिलीत, श्रोत्यांमध्ये एक चैतन्य संचारले. बुवांच गाणं ऐकणं आणि त्यांना गाताना बघणं या दोन्ही गोष्टी इतक्या कमाल वाटल्या मला की त्याक्षणी मी चुकचुकले की इतकी वर्षे मी हे का ऐकले नाही.

मी शिकलेल्या गायकीपेक्षा संपूर्ण वेगळी गायकी असूनही मी अक्षरशः भारावून गेले. यमन, संपर्णू मालकंस, बसंतबहार अशी चढत्या भाजणीची मैफिल आणि शेवटी बुवांची दैवी भैरवी. भैरवीच्या बाबतीत तर मी म्हणेन बुवा म्हणजे भैरवीचा अनभिषिक्त सम्राटच!

त्या मैफिलीत बुवांच्या गाण्यात एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली की गाणं हे किती बोलकं असावं. अक्षरशः समोरच्याच म्हणणं आपल्याला कसं तंतोतंत पटतं तसं बुवांच प्रत्येक स्वरवाक्य पटत होतं. जणू ते त्या माध्यमातून आमच्याशी बोलतच होते आणि आम्हाला ते मनोमन पटत होते. असो. 

ती मैफिल झाल्यानंतर काही वर्षे अशीच गेली. माझ्या घरगुती अडचणी किंवा दुसऱ्या व्यस्त गोष्टींमध्ये तो विषय मागे पडला. मात्र, पं गजाननबुवांची रेकॉर्डिंग कुठे मिळतायेत का ते मी शोधू लागले आणि ती मला मिळाली. ती ऐकताना जाणवलं की, ही इतकी श्रीमंत गायकी आहे. आपल्याला आवडते आहे मग ती का शिकू नये. म्हणून २००६ साली मी बुवांकडे शिकायला गेले. मला अजून तो दिवस आठवतोय. बुवा त्यांच्या शिष्यांना शंकरा शिकवत होते. मला म्हणाले पुढचे काही महिने नुसतं ऐक. मग गाणं सुरु करू. मी रोज जायला लागले. बिलावल, गौड सारंग, ललिता गौरी, छायानट मला सगळे राग, सगळे ताल, संपूर्ण गाणंच वेगळं होतं. चार पाच दिवसांनी बुवांनी मला गाऊन दाखवायला सांगितलं. मी अगदी घाबरत शुद्ध कल्याण गायले. त्यांना काय वाटलं माहीत नाही. पण दुसऱ्याच दिवसापासून मला ललितागौरी शिकवायला सुरुवात केली.

बुवांच्या शिकवण्याबद्दल काय आणि किती सांगू? मुळात मला ती पद्धत संपूर्ण नवीन होती. किराण्यामध्ये एक एक सूर किंवा एक एक स्वरसंगती गुरुजी सांगणार आणि मी गाणार असं असे. इथे बुवा संपूर्ण आवर्तन मांडत आणि पुन्हा ते तसंच गायला सांगत. त्यात तिलवाडे, झूमरे. सगळचं कठीण होऊन बसलं. अक्षरशः आगीतून फोफाट्यात पडल्यासारखं. पण बुवांची शिकवण्याची पद्धतच अशी होती. की अगदी दगड विद्यार्थीसुद्धा गाता होईल.

 

 

बुवांकडची शिकवणी म्हणजे अगदी हसत खेळत रंगलेली मैफिलच असे. स्वरसंगती एकमेकांमध्ये गुंफून स्वरवाक्य तयार करणे आणि अलगद मुखडा म्हणजे क्रियापद घेणे हे बुवा इतके कमाल गाऊन दाखवत की त्यांच्याबरोबर आपोआप मी गाती झाले. आवर्तनात स्वरसंगतीला ते शब्द म्हणत. म्हणजे वाक्यात कसं एका शब्दानंतर नेमका कोणता शब्द घेतला की अर्थपूर्ण वाक्य होईल तसंच स्वरवाक्ये बनवण्यासाठी कोणत्या स्वरसंगतीनंतर कोणती स्वरसंगती सुसंगत होईल ते वेगवेगळ्या प्रकारे बुवा गाऊन दाखवत. अत्यंत थेट, नेटकं आणि मुद्देसूद बोलणं एखाद्याच असावं तसं बुवांच गाणं आहे.

बुवा गाऊन अनेक प्रकारे दाखवायचे. पण त्याचबरोबर ते अशी काही चपखल उदाहरणे द्यायचे किंवा आम्ही गायलेल्या आवर्तनावर टिपणी करायचे की त्यातून नेमकं कसं गाव हे समजायचे. एकदा नटबिहाग शिकवताना त्यांनी अनेक आवर्तने घेऊन त्यात नटाचं सौंदर्य कसं आणि कधी दाखवावं, त्याच नेमकं टायमिंग काय हे सांगितलं. नंतर आम्हाला गायला सांगितलं. एका विद्यार्थिनीने गाताना नटाचं अंग भलत्याच ठिकाणी दाखवलं. बुवा म्हणाले, काय गं, दसरा नाही, दिवाळी नाही आणि मग नटून कशाला आलीयेस? आम्हाला काय समजायचं ते आम्ही समजलो. आवर्तनात शोभतील अशा स्वरसंगती नाही आल्या आणि काही वेगळे आले तर म्हणायचे, अगं नऊवारीवर बॉबकट शोभेल का? पण या अशा उदाहरणांमुळे गाण्यातले विचार पटकन स्वच्छ समजले. बुवांच्या बोलण्यातूनही खूप गाणं शिकायला मिळालं.

एखादा राग शिकवताना बुवा त्याच्या मुख्य स्वरसंगती घेऊन त्याचा आराखडा आमच्याकडून म्हणून घेत. मग आम्ही त्या आराखड्यानुसार आवर्तन भरायचो. पण मग बुवा एखादं दिवशी त्या रागाचं इतकं भव्य स्वरूप दाखवत की आम्ही अवाक! मग हसत हसत म्हणत, तुम्हाला अजून रागाचे मुख्य रस्ते माहीत आहेत. गल्ल्या कुठे माहीत आहेत? बुवांची अशी विनोदबुद्धी अफाट आहे. आणि अशा विनोदबुद्धीतूनच त्यांची प्रचंड बुद्धिमत्ता दिसून येते.

ग्वाल्हेरच्या गाण्याबद्दल ते नेहमी म्हणतात, काय ते थेट बोला. नेमकं, नेटकं बोला, ताकाला जाऊन भांड लपवू नका. राग ताबडतोप स्वच्छ दिसला पाहिजे. तालाचा डौल कसा असावा हे सांगताना बुवा म्हणायचे हत्तीची चाल कशी तसा छान गजगतीने ललिता गौरी चाललाय. मग मध्येच हत्ती डुगूडुगू पळाला तर कसं दिसेल? म्हणूनच लयीचा आब राखूनच गायलं पाहिजे.

समेवर कसं यावं याबद्दल बुवा फार छान सांगतात. ते म्हणतात, केसरबाई, गजाननबुवा हे बुजुर्ग गवई जेव्हा खूप सुंदर काम करून समेवर येत तेव्हा त्यांची आमद ही एखाद्या घारीने आपले विशाल पंख पसरून आकाशातून झेपावत अत्यंत अलगदपणे जमिनीवर बसावे तसे या लोकांचे समेवर येणे असते. नाहीतर तुम्ही कावळे, चिमण्या कशा बसतात तसे समेवर येता. असं म्हणून एकच हशा आणि टाळी. पण अशी उदाहरणे दिली की गाणं कसं असावं हे अगदी चित्रमय पद्धतीने पटते.

एक शिष्या म्हणून माझं आणि बुवांच नातं हे अत्यंत जिव्हाळ्याचं आणि प्रेमाचं आहे. बुवा एकदा माझ्या घरी राहायला आले होते तेव्हा मला म्हणाले. रियाझ किती करतेस. मी म्हणाले, बुवा दोन तीन तासच होतो. तेव्हा म्हणाले ठीक आहे रियाझ करताना आपणच आपल्या आवर्तनांना ग्रेड द्यावी. हे बी ग्रेड झालंय. सी ग्रेड झालंय असं.

एका गुरुपौर्णिमेत मी हमीर गायले. प्रथमच ग्वाल्हेरचा राग मैफिलीत गात हेते. देवाच्या आणि बुवांच्या कृपेने अनेकदा हॉलची वाहवा मिळाली. बुवांनापण गाणं खूप आवडलं आणि बुवांनी माझा पहिला नंबर असं सांगून टाकलं. काय सांगू, अगदी शाळेतल्या मुलीसारखा मला आनंद झाला. बुवांना माझ्याबद्दल विशेष आत्मीयता हे माझं भाग्यच. माझी जी काही सात - आठ गाणी त्यांनी ऐकली आणि त्यांना ती आवडली त्याने मी धन्य झाले. मला म्हणतात तू आधी किराणा शिकण्याचा तुला फायदा झालाय. त्यामुळे तुझी सुरांची नजर चांगली आहे.

बुवा अत्यंत दिलखुलास आणि थेट आहेत. खोटं खोटं वागणं त्यांना जमत नाही. इतका असामान्य गवई पण साधी रहाणी. अशा या असामान्य गवयामध्ये एक वेगळंच अवलियापण दडलेलं आहे. ते अवलियापण त्यांच्या गाण्यात वीज लखलखावी तसं तेजस्वीपणे प्रकट होतं.

एकदा संपूर्ण शिकवणीभर सुमारे एक दिड तास एक सुंदर फुलपाखरू बुवांच्या डोक्यावर बसलं होत. काय म्हणावं याला ? ईशस्पर्श झालेलं हे दैवी गाणं आम्हाला ऐकायला मिळालं, शिकायला मिळालं आणि यापुढेही मिळेल हे आमचं अहोभाग्य.

बुवांना त्यांच्या सहस्त्रचंद्र दर्शन सोहळ्यानिमित्त खूप शुभेच्छा आणि साष्टांग नमस्कार. असंच उत्तम आरोग्य आणि सांगीतिक आयुष्य भरभरून त्यांच्या वाट्याला येवो हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना.

 

पं. मधुकर जोशी आणि डॉ.वरदा गोडबोले

 

 

- डॉ वरदा गोडबोले, 
ठाणे.

Monday, December 10, 2018

काळाच्या पुढे धावणारी दुबई






दुबईहून परतलो खरे पण तिथल्या आठवणीत घुटमळत आहे. देश छोटा असूनही स्मृती कामय ठेवणारा आहे. पिण्याचे पाणी नाही. तिथले लोक वीस टक्केच. पण आपला देश जगाच्या नकाशावर सतत दिसत रहावा यासाठी तिथल्या राजाची काळाच्या पुढे धावणारी दृष्टी

 

 

 

जगातले सर्वात मोठे हॉटेल . जगातली सर्वात मोठी इमारत. जगातली सर्वात्तम मशिद. जगातली सर्वात मोठी फ्रेम .

अगदी तिथे विमानतळावर उतरल्यापासून दुबईचे वैभव तुमच्या मनात भरते.


श्रीमंत देशांच्या यादीत दुबईचा वरचा क्रमांक लागतो. कारण सारी मालकी  राजाची. खास दुबईचे मूळ रहिवाशी कमी. त्या नागरिकांना महाविद्यालयापर्यंतचे शिक्षण मोफत. शिक्षण संपले की नोकरी हमखास. लग्न झाले की बंगला तोही तुम्हाला हव्या त्या किमती गाडीसकट मुफ्त. तुम्हाला खर्च केवळ घरचे राशनपाणी भरण्याचे.  देश ऊभा करताना अतिशय डोळसपणे विकास केला.भविष्याचा विचार करून.




बाहेच्या कौणालाही नागरीकत्व मिळत नाही. व्यावसाय करायचे असेल तर तिथल्या कुणाला तरी ५१ टक्के भागिदारी द्यावी लागते, ही अट. आत्तापर्य़त इथे कुठलाच कर नव्हता. आता टक्के आकारला जातो. त्यामुळे वस्तु स्वस्त. आणि व्यवसाय करणेही सहज साध्य होते.

रस्ते सुसज्ज. मोठमोठे फ्लॉयओव्हर. लेनची शिस्त पाळण्याची सक्ती. वाहनचालक आणि पादचालकांसाठी कडक नियम. वाहतुकीवर सीसीटीव्हीची नजर. कुणेही कुठेही रस्ता ओलांडायचा नाही हा नियम. त्यामुळे वाहनांचा वेग किमान १०० कि.मि.. ताशी.


पाण्याची कमतरता ती समुद्राचे पाणी शुध्द करून पुरी केली. पाण्याची किंमत कळली आहे. त्यातले अशुध्द पाणी बांधकामासाठी तर केवळ शुध्द पाणी पिण्यासाठी. हे ठरविलेले.

भव्यच काय अतिभव्य इमारती. इमारती बांधताना भार कमी व्हावा यासाठी अनेक इमारती ताकदवान काचेच्या भितींनी सुसज्ज. चारी बाजुला काळ्या काचेचे आवरण असल्याने ती इमारत तापते कमी. त्यात उन्हाळ्यात ५२ पर्य़ंत तापमान त्यामुळे सर्वत्र वातानुकुलीत यंत्रणा कार्यक्षंम.

इथे केवळ टक्के तेल आहे. पण पाणी नसल्याने देशातली विज तेलाच्या वापरातून तयार होते. पण कुठेही खांब वाटेत दिसत नाहीत





वाळवंटी प्रदेश असूनही ठिबक मिंचन पध्दतीने पाण्याचा उपयोग करून रस्त्यांच्या दुतर्फा हिरवळ आणि बागा फुलविल्या आहेत. इतकेच नव्हे तर जगातली अतिभव्य बाग पाहण्यासाठी लाखो पर्य़टक मिरॅकल गार्डनला आवर्जुन भेट देतात.
वाळवंटाचा उहयोग करून पर्यटकांचे आकर्षण असणारी डेझर्ट सफारीची कल्पना इथे प्रत्यक्षात आणली. तिथे जाण्यासाठी भव्य अशा गाड्या आणि तसे तयार वाहनचालक मिळाले. वाळुच्या डोंगरावर तुम्ही सहजी आनंद घेऊ शकता.

दुबईचे महत्व पर्यटनक्षेत्रात खूप मोठे आहे. तिथे कामावर राहिल्यास भरपूर मोबदला मिळतो. त्यामुळे भारत, पाकिस्तान, बांगला देश,फिलिपिन्स, मलेशियासह सारेच लोक तुम्हाला इथे एकमेकांच्या संगतीने अनेक ठिकाणी कामकरताना सहजी आढळतात.
समुद्राचे पाणी हटवून जागा निर्माण केल्या. तिथे मोठमोठे प्रकल्प तयार करून त्या इमारती भरपूर किमतीने विकून पैसा उभा केला जात आहे.



जगातले अनेक देश इथे आपल्या व्यवसाय करण्य़ासाठी उत्सुक असतात हे लक्षात घेऊन त्यांच्या साठी देशाने `ग्लोबल व्हिलेज`ची संकल्पना राबविली असून ते प्रदर्शन पाहण्यासाठी पर्यटक तर जातातच पण शुक्रवार शनिवार आठवड्याची सुट्टी असणारे अनेक रहिवासी इथे आवर्जून येतात.

सौर उर्जेला प्रोत्साहन देऊन अनेक ठिकाणी नवे प्रकल्प आकार घेत आहेत. यात सौर उर्जेवर आणि लाइटवर चालणारी स्वयंचलीत वाहने, जपानच्या सहकार्याने लोहचुंबकीय पट्ट्यांवर धावणारी विना वाहक वाहने.. असे कितीतरी आगामी काळात दिसतील.
विकासाचे उत्तम सौंदर्य देशात साधले असून भव्यता आणि मोहकता यांचा प्रत्यय ठिकठिकाणी येतो.

इथे मात्र काही नियम कसोशिने पाळावे लागतात. स्थानिक नागरिकांचे. विशेषकरून बुरखाधारी महिलांचे. सरकारी इमारतींचे. पोलिस स्थानकांचेही. छायाचित्र घेणे टाळावे. मद्दय प्राशन करून रस्त्यावर दिसणेही योग्य नाही. तिथल्या वाहनचालकाशी जादा बोलणे टाळावे. तुम्ही वाहनचालकाला दिलेली वेळ कसोशिने पाळणे. पाच मिनिटेही उशीर झाला तर तो निघुन जाईल. भोजनाच्या वेळाही पाळाव्या लागतात. दिलेल्या वेळेचे महत्व खूप आहे



तिथे भारतीयांना मानतात. कारण सुमारे ५५ टक्के लोक भारतातून विविध व्यवसायासाठी शहरभर पसरले आहेत. आजही अनेक सरकारी नोकरीत भारतीय लोक आहेत. कारण दुबई बनविण्यात भारतीयांचे मोठे योगदान आहे, असे तेही मानतात.

आणि सर्वांत महत्वाचे इथ सर्व प्रकारचे भोजन मिळते. महाराष्ट्रीयन. गुजराथी, राजस्थानी, पंजाबी आणि आंतराराष्ट्रीय दर्जाचे.


स्वच्छता, टापटिप आणि सौंदर्य या तिन्ही बाबतीत दुबईला मानावे लागेल. तिथे जाणे हे अधिक सुरक्षित मानले जाते. एकूणच पर्यटनासाठी अतिशय आनंद देणारा. तुमची करमणूक करताना तुमची द्ष्टी बदलणारे दुबई एकदा अनुभवायला हवे.



-सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com




(आम्ही १२ ते १७ नोव्हेंबर, २०१८ ला दुबईलो गेलो होतो. प्रत्यक्ष दुबईभर हिंडताना अनुभवलीली ही व्यक्तिगत माहिती आहे. यात कुणाचे मत वेगळे असू शकेल. त्याचाही आदरच करतो.)