Friday, June 8, 2018

यमुनाबाई वाईकर म्हणजे बैठकीच्या लावणीच्या सम्राज्ञी







यमुनाबाई वाईकर


जिवलगा, तुम्ही माझे सावकार, शेत जमीन गहाण ठेवीते, घेते मी रोखा करुनी, तुम्ही माझे सावकार...' अशा शब्दात फड रंगवून रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत, पारंपरिक पद्धतीने बैठकीची घरंदाज लावणी गाणाऱ्या एकमेव गायिका, लावणीसम्राज्ञी पद्मश्री यमुनाबाई विक्रम जावळे उर्फ यमुनाबाई वाईकर यांचं आज सकाळी ११ वाजता वृध्दापकाळानं निधन झालं. त्या १०३ वर्षाच्या होत्या. उद्या साताऱ्यात वाई येथे त्यांच्या पार्थिवावर अंतिमसंस्कार होणार आहेत. त्यांच्या निधनाने लावणीच्या इतिहासातील लखलखता तारा निखळल्याची भावना व्यक्त होत आहे. 


’बैठकीची लावणी’ या महाराष्ट्रातील खास गानप्रकाराच्या श्रेष्ठतम कलाकार असणार्‍या यमुनाबाई वाईकरांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर जवळच्या नुने-कळमे गावी ३१ डिसेंबर १९१५ (काहींच्या मते १९१९) रोजी झाला. महाबळेश्वर येथे उगम पावणार्‍या कृष्णा, कोयना, सावित्री, गायत्री आणि वेण्णा या पाच नद्यांपैकी ’वेण्णा’ हे नाव त्यांच्या वडिलांनी ठेवले, मात्र धाकला भाऊ ‘यमुना’ म्हणू लागल्याने तेच नाव रुढ झाले. कृष्णा नदीच्या वाई येथे त्यांचे वडिलोपार्जित घर होते. गाणे-वाजवणे, डोंबारी खेळ करण्याची परंपरा त्यांच्या कोल्हाटी समाजात होती व आई-वडील, भाऊ, हिराबाई, ममताबाई, पारूबाई, ताराबाई, व यमुनाबाई या पाच मुली असे हे कुटुंब गरिबीत आपली कला जपत होती. आई गीताबाई या तुणतुण्यावर गाणी म्हणत, तसेच गोंदणे-टोचणे अशा द्वारे गुजराण करत. आईमुळे घरात लावणी गाणे हे होतेच शिवाय वडील विक्रमराव जावळे व भाऊ दत्तोबा डोंबारी खेळ करत असल्याने यमुनाबाईही लहानपणी केसाने दगड उचलणे, कोलांट्या मारणे इ. कसरतीचे खेळ करत.

आईची लावणी आणि वडिलांची ढोलकी, तबला ऐकून त्याबरोबर त्याही अगदी बालवयापासून गाऊ-नाचू लागल्या, तमाशाच्या फडाबरोबर गावोगाव जाऊ लागल्या. बेबी-शेवंता बार्शीकर, लैला-चांगुणा जेजुरीकर, लीला-कला येवलेकर, रामप्यारी पुणेकर अशा त्या काळातील उत्तम लावणी गाणार्‍या कलावतींच्या लावणीगायनाचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला. उ. अब्दुल वहीद खां यांच्याकडे शिकलेली शेवंती नावाची गायिका त्या काळात पक्की, रागदारीवर आधारित लावणी गात असे, त्याचाही प्रभाव यमुनाबाईंवर पडला. बैठकीच्या लावणीचा पारंपरिक अंदाज, गायनाची रीत, लावणीवर अदा करणे, भाव दाखवणे हे सर्व त्यांना प्रसिद्ध लावणीगायिका गोदावरीबाई पुणेकर यांनी शिकवले. मुंबईला तमाशा पार्टीतील पेटीवादक फकीर महंमद, द्वारकाबाई सातारकर या मैत्रिणीकडे त्या ठुमरी, कव्वाली, गझल शिकल्या. बडे गुलाम अलींची शागिर्दी करणार्‍या अख्तरभाई कोल्हापूरकर यांच्याकडे त्या काही काळ ख्याल, तराणाही शिकल्या.

१०-१२ वर्षांच्या असताना तेव्हाच्या गाजलेल्या ’रंगू-गंगू सातारकर आणि पार्टी’मध्ये यमुनाबाई होत्या. पुढे नृत्यापेक्षा लावणीगायनावरच त्यांनी भर दिला. तमाशात त्यांच्या बहिणी नाचत, तर त्या व त्यांच्या आत्या वडिलांची ढोलकी, चुलत भावाची पेटी यांच्या साथीने गात असत. मुंबईत नायगाव व भुलेश्वर येथे तमाशाच्या ’झडती’ होत असत तेथे त्या लावणी सादर करत. १९४२ मध्ये ’पिला हाऊस थिएटर’ मध्येही त्यांचा कार्यक्रम झाला. १९४३ साली त्यांनी ’यमुना-हीरा-तारा तमाशा’ ही स्वत:ची बारी सुरु केली व मुंबई गाजवली. वाईमध्ये त्यांनी अल्पकाळ मानापमान, भावबंधन या संगीतनाटकांत भूमिका व गायन केले. त्या काळात बालगंधर्वांच्या नाट्यसंगीताचा प्रभाव त्यांच्यावर होता.

शारीर सौंदर्यातील आवाहकतेपेक्षा आपले नजाकतदार गायन, प्रभावी अदाकारी यांद्वारे यमुनाबाई लावणीची बैठक यशस्वी करत. उंच आणि बुलंद सूर, भावदर्शक उच्चारण, अदाकारीतील नखरा, मुरका, तोरा यांमुळे त्यांची प्रस्तुती अत्यंत सरस होत असे. लावणीतील एखादी ओळ वारंवार आळवत आवाजाचा पोत व गरिमा बदलून, सूचक मुद्राभिनयाने नाना भावच्छटा उलगडत त्या लावणी ’खेळवत’. चौकाची लावणी ही त्यांची खासीयत होती व बालेघाटी, छक्कड, सवाल-जवाब इ. लावणीचे प्रकारही त्या रंगवून गात. ऐंशीव्या वर्षीही त्यांनी पतंगाच्या लावणीवर त्यांची केलेली अदा षोडशेला लाजवेल अशी असे. नेसले पितांबरी जरी, पंचकल्याणी घोडा अबलख, तुम्ही माझे सावकार, शुद्ध श्रावणमासी, सोडा मनगट, पाहुनिया चंद्रवदन, सांभाळा झोक, अहो भाऊजी मी कोरा माल इ. लावण्या त्यांनी गाजवल्या. चित्रपटगीतांच्या वाढत्या प्रभावाच्या काळातही यमुनाबाईंनी नेटाने पारंपरिक लावणीगायनाचा ढंग कसोशीने मांडला व जपला. पं. बिरजूमहाराज यांच्यासारख्या कथक नृत्यसम्राटानेही यमुनाबाईंच्या अदाकारीला सलाम केला, एवढेच नव्हे यमुनाबाईंचे ठुमरीगायन आणि त्यावर बिरजूमहाराजांची अदाकारी असाही कार्यक्रम रंगतदार झाला होता. डॉ. अशोक दा. रानडे यांनी त्यांची विस्तृत मुलाखत ’ग्रंथाली’साठी घेतली होती व डॉ. रानडे यांच्या ’बैठकीची लावणी’ या कार्यक्रमातही त्यांचा सहभाग होता. यमुनाबाईंच्या लावणीगायनाचे ध्वनिमुद्रणही त्यांनी मुंबई विद्यापीठाच्या ध्वनिसंग्रहलायासाठी केले होते.


अत्यंत साध्यासुध्या स्वभाव व राहणीच्या यमुनाबाई वयाच्या ८०-८५ पर्यंत उत्तम गात-अदाकारी करत होत्या. त्यांच्या भाच्या, पुतण्या यांखेरीज अनेकांना त्यांनी बैठकीची लावणी आणि अदाकारी शिकवली आहे, शासकीय कार्यशाळांतूनही अनेकांना मार्गदर्शन केले आहे. यमुनाबाईंकडून मार्गदर्शन घेऊन काही विदेशी संशोधकांनी कॅलिफोर्निया युनिव्हर्सिटीमध्ये लावणीविषयक प्रबंध सादर केला आहे. भटक्या डोंबारी कोल्हाटी समाजासाठी वाईत पक्की घरे उभारण्यात पुढाकार घेणे, लाखानगरमध्ये विठ्ठलमंदिर बांधणे, अखिल महाराष्ट्र कोल्हाटी समाज संस्थेच्या अध्यक्षपदावर असताना समाज व्यसनमुक्त होवून शिक्षणाकडे वळवण्यासाठी प्रयत्न करणे अशी सामाजिक बांधिलकीची कामेही यमुनाबाईंनी केली.

राज्य सरकारचा ’लावणीसम्राज्ञी’ पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार, अखिल भारतीय जागतिक मराठी परिषदेचा सन्मान, सांगली नगर परिषद सन्मान, निळू फुले सन्मान, मध्यप्रदेश सरकारचा अहिल्यादेवी होळकर सन्मान (१९९९), राष्ट्रपतींच्या हस्ते संगीत नाटक अकादमी रत्न पुरस्कार (१९९४), संगीत नाटक अकादमीचा टागोर सन्मान व भारत सरकारकडून पद्मश्री (दोन्ही २०११) असे पुरस्कार देवून यमुनाबाईंच्या कार्याचा गौरव करण्यात आला आहे.



- चैतन्य कुंटे

Sunday, May 13, 2018

शिवशाहिचे होणार `कल्याण`






पुन्हा शिवशाहितून जाण्याचा निर्धार…..
 
डोंबिलवीत तातडीने जाण्याची गरज होती पण रेल्वेचे आरक्षण मिळाल्याने एसटीच्या नविन सुरु झालेल्या शिवशाहिने जाण्यासाठी ११ आणि १२ मे ला आरक्षण करून घेतले. पण दोनही दिवसांच्या गाड्या आयत्यावेळी रद्द झाल्या आणि लाल डब्बाने प्रवास करून पुन्हा नको रे बाबा शिवशाही हाच मंत्र अनेक आरक्षित प्रवाश्यांनी घेतला..त्याची ही कहाणी..

यावद्दलची दखल कुठे घ्यायची . कोणास दाद मागायची..सारेच अवघड आणि त्रासदायक..म्हणून सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून ह्या शिवशाहीचे झालेले कल्याण आपणापर्यंत पोपचविण्याचा हा केविलवाणा प्रयत्न आहे..

राज्य सरकारचे महामंडळाच्या परिवाहन मंत्री आणि त्यांचे खाते याची दखल घेतील याची तिळमात्रही मनी साशंकता नाही. पण आपण घेतलेला अनुभव इतरांना उपयोगी पडावा हिच सदिच्छा.. आम्ही भोगले ..ते तुम्हाला भोगायला लागू नये हिच कळकळ.



स्वारगेट कल्याण  ११ मेच्या गाडीसाठी तासभर आधी साडेपाचला स्वारगेटच्या त्या गर्दीत दाखल झालो. गाडी साडे सहाला अपेक्षित होती..पण सात वाजून गेले तरी स्वारगेटवरून जाणारी कल्याणला जाणारी शिवशाही गाडी आल्याने अनेकदा विचारणा करून कळले की गाडीचे टायर बर्स्ट झाल्याने गाडी येणार नाही.. या गाडीचे पूर्ण आरक्षण झालेले असल्याने अनेकांची गैरसोय होत होती.. स्वारगेटच्या  नियंत्रकाकडून उत्तर समाधानकारक मिळत नसल्याने  प्रवासी वैतागले होते.  बर ते म्हणत ती कल्याण डेपोची गाडी आहे. आम्ही काही सांगू शकत नाही.
शेवटी डेपो व्यवस्थापक कुठे आहेत ते शोधून काढले. ते स्वारगेट गाड्या जिथून सुटतात. तिथे सापडले. ते ही थोडे वैतागले होतेच. अहो सकाळपासून १० गाड्या सोडल्या..आता आमच्याजवळ गाडी नाही. याचे पैसेही आम्ही देऊ शकत नाही..कारण हेी कल्याण डेपोची गाडी आहे. मी सांगितले ..मला तातडीने जाणे गरजेचे आहे.. गाडी रद्द होणे ही आमची चूक नाही..पर्य़ायी व्यवस्था  म्हणून आम्हास ठाणे शिवनेरीत जागा द्या.. जास्तीचे पैसे लागले तर भरू. ..त्यांनी एका सहायकाकरवी हा निरोप तिथे दिला..पण ती गाडी भरलेली. मग मी एशियाड ठाणे गाडीत आता तिला हिरकणी म्हणतात वसविण्याची विनंती केली..ती त्यांनी मान्य केली..तिथे सिट दिली..पण पैसे काही परत मिळता..जायचे होते डोंबिवलीला पण ठाण्यातून जाऊ हा विचार करून हा मार्ग निवडला.. आणि दीड तासाच्या फरकाने आठ वाजता स्वारगेट आम्ही उभयतांनी सोडले.. गाडी रात्री बाराला ठाण्यात गेली..
सांगायचे दुसरे म्हणजे सव्वाआठला एका कंडक्टरचा फोन आला.. कल्याणसाठी साठी गाडी सोडली आहे..तुम्ही कुठे आहात..तेव्हा मला एशियाडला जागा मिळाल्याचे सांगितले.. ही शिवशाहिचे बुकींग केलेले  सारे  कल्याण डोंबिवली प्रवासी पाऊण एक वाजता पोहोचल्याचे कळाले..
एका शिवशाहिची ही कथा..पण पुढे मजा दुसरीच आहे.


येतानाची दुसरीच व्यथा..



मे १२ चे संध्याकाळी साडेपाचला कल्याण सुटणारी कल्याण शिवशाही आरक्षित करून परतिच्या प्रवासासाठी अगदी बकाल अशा डोंबिवली स्थानकात पाचला येऊन बसलो. स्थानकात नियंक्षकाचे कार्यालय बंद..केवळ प्रवासी आणि तिथे फेरणारे आणि खेळणारी मुले.. .आज तरी कालची निराशा पदरी येणार नाही अशी अपेक्षा करत..पण हाय.. दैव वेगळेच फासे टाकत होते. काल ज्या साध्या गाडीत बसलेले सहप्रवाशी म्हणाले बरे झाले तुम्ही ठाण्यात गेला वेळेत. आम्ही साडेआठला निघून काल पाऊणला डोंबिवलीत लाल डब्यातून आलो. आता पु्न्हा या शिवशाहीचे आरक्षण करणार नाही..त्यापेक्षा गर्दीतून रेल्वेने ठाण्यात जाईन..पण या गाडीचे नाव काढणार नाही.

बरे पाच पंचेचाळीसची वेळ असणारी शिवशाही  सव्वासहा वाजले तरी येत नाही म्हणून कल्याण स्थानकात फोन केला, तर कळाले गाडी आणायला चालक गेला आहे.. चला गाडी येणार हे नक्की झाले. पुन्हा काही वेळाने दुसरा प्रवासी डोंबिवली स्थानकातून कल्याणला संपर्क करून सांगता झाला की .. कल्याण स्वारगेट शिवशाही रद्द झाली आहे..पर्य़ायी लाल डब्याची साधी गाडी काही वेळात सोडू
हाय रे दैवा.. आजही शिवशाहीने घात केला..नव्याने सुरु झालेली ही दिमाखदार वातानुकुलीत गाडी आमच्यासाठी घात करणारी ठरली.


अखेरीस सव्वासातला ही लाल परि डोंबिवली स्थानकात दाखल झाली.. `चला, शिवशाहिच्या आरक्षित प्रवाश्यांनो या गाडीत बसा.`. त्यातही गंमत म्हणजे वाहकाकडे  आरक्षित आसनांचा चार्ट असुनही त्याजागी इतर प्रवासी बसलेले होते. त्यांना  उठविण्याची पाळी आमच्यावर होती.. ही गाडीही पूर्ण आरक्षित होती..पण आयत्यावेळी आपले केविलवाणेपण लपवित  सरकारी महामंडळाच्या दप्तरी नोंदलेल्या लाल परीत विसावा घेत..उकाड्याच्या दिवसात हवेशिऱ खिडक्यातून वारं घेत आम्ही प्रवासी साडेअकराला पोहोचलो..
एक मात्र बरे झाले आम्हाला काही रक्कम रोख स्वरूपात  गाडीत परत करण्यात आली.


 मनात एकच निर्धार केला पुन्हा या शिवशाहिचे नाव घ्यायला नको. कुठुन आपल्य़ाला बुध्दी झाली आणि कल्याण डेपोची शिवशाही आधी आरक्षित केली.

थोडी चौकशी केली तेव्हा समजते की या शिवशाही गाड्य़ा करारावर महामंडळ घेते. त्याचे चालकही करारावरचे फक्त त्याचे तिकिट व्यवस्थापन महामंडळ करते.
गर्दीच्या दिवसात असे काही झाले तर बायका-मुलांसह प्रवास करणारी मंडळी केवळ हातात हात घालून..आपल्याच नशीबी हे कसे असे म्हणत बसणार ..दुसरे काय.
३० एप्रिलला याच शिवशाहीने डोंबिवलीत जाता येता प्रवास केला..
पुन्हा कोल्हापूरलाही याच गाडीतून आलो..पण तो अनुभव बरा होता..ती शिवशाही योग्य वाटली..म्हणून हे आरक्षित केले..पण कल्याण डेपोच्या शिवशाहिने असेा कल्याण दरवाजा दाखविला.. जो कायम स्मरणात राहिल..
यावर अनेक प्रवासी मंत्र्यापर्यंत आपली व्यथा सादरही करतील..पण आमचा काही वट नाही आणि आम्हाला हे सारे तुम्हाला सांगणे अधिक योग्य वाटले..म्हणून हा प्रपंच..
इति...



-सुभाष इनामदार, पुणे