Saturday, July 7, 2018

गो. नी. दाण्डेकर.. ..स्मरणदिन ८ जुलै






 राजा शिवछत्रपतीमालिकेच्या मुहूर्ताचा प्रसंग. मी आयुष्यात प्रथमच prosthetics वापरून वृद्ध जिजाऊ आईसाहेबांच्या वेषात शिरत होते. राज्याभिषेकाचा प्रसंग चित्रित व्हायचा होता. रायगडच्या नगारखान्याची जशीच्या तशी प्रतिकृती समोर उभी होती. सातशे-आठशे ज्युनियर आर्टिस्टस्, अनेक इतिहासप्रेमी हा सोहोळा अनुभवण्यासाठी कलादिग्दर्शक नितीन देसाईंच्या कर्जतच्या स्टुडियोत जमले होते. मुहूर्ताच्या त्या दिमाखदार दृश्याचे साक्षीदार होण्यासाठी मंचावर अनेक प्रतिष्ठित उपस्थित होते. नगारखान्यातून शिवाजीमहाराज वृद्ध जिजाऊ आईसाहेबांना हाताला धरून सिंहासनारूढ होण्यासाठी येत आहेत.. हत्ती झुलताहेत, तुताऱ्या वाजताहेत, शिंगं फुंकली जाताहेत, मंत्र उच्चारले जात आहेत, तोफगोळ्यांचे आवाज ऐकू येताहेत, 'शिवाजीमहाराजांचा विषय असो'च्या घोषणांनी वातावरण दुमदुमते आहे... अशा आनंदाच्या प्रसंगी शि‍वाजीमहाराज आणि जिजाऊंच्या डोळ्यात मात्र अश्रू आहेत... गतस्मृतींच्या हिंदोळ्यावर त्यांची मने हिंदोळत आहेत... गमावलेले शूर साथीदार, हरवून गेलेले क्षण, केलेले वैयक्तिक त्याग... जीवावर बेतलेले कित्येक प्रसंग... स्वराज्यासाठी उपसलेले अमाप कष्ट... सारं सारं दोघांच्या मनात दाटून आलंय. आईसाहेबांच्या गालावर अश्रू ओघळतात आणि शिवबा हलकेच ते अश्रू पुसतात...

मुहुर्ताचं दृश्य संपलं. टाळ्यांचा कडकडाट झाला. मी भानावर आले तर बाबासाहेब पुरंदरे, मला आणि महाराजांच्या वेषातल्या अमोल कोल्हेला मुजरा करीत होते. आम्ही दोघेही एकदम गडबडलो... पण दुसऱ्याच क्षणी आमच्या लक्षात आलं की बाबासाहेब मनानं तो प्रसंग जगले आहेत. तो क्षण माझ्यासाठी फार फार महत्त्वाचा होता, पण त्याहूनही विलक्षण होतं त्यांचं पुढचं वाक्य. गेले अनेक दिवस माझ्या मनात नेमकं काय चाललं होतं ते त्यांनी बरोब्बर ओळखलं आणि हलकेच माझा हात दाबत ते म्हणाले - 'आज आप्पा असायला हवे होते ना' आम्हा दोघांनाही अश्रू आवरले नाहीत...

इतिहासावर आप्पांचं विलक्षण प्रेम होतंच, मात्र शिवाजीमहाराज त्यांचं दैवत होते. त्यांचं कार्यकर्तृत्व - गडकिल्ले यावर त्यांची भक्ती होती - महाराष्ट्रातल्या शेकडो किल्ल्यांची त्यांनी मनसोक्त भटकंती केली - हजारो शिवभक्तांना, इतिहासप्रेमींना गडकिल्ल्यांच्या सफरी घडवल्या, इतिहासाशी त्यांना अलगद जोडलंही - आप्पांच्या रसाळ वाणीतून महाराजांचा इतिहास ऐकताना श्रोते मंत्रमुग्ध व्हायचे. 'मी किल्ल्यांवर तुम्हाला नेतो खरा, पण इतिहास ध्यानी घेत नाही तोपर्यंत हा नुसता भूखंड आहे. इथल्या मातीला आपल्या शूर पूर्वजांनी सांडलेल्या रक्ताचा गंध आहे - तो जाणवला तरच तुमची ही यात्रा सफल होईल - एरवी असेल ती नुसती पायपीट!' असं आवाहन एखाद्या किल्ल्याच्या तटावर उभं राहून करणारे आप्पा आणि भारावलेले दुर्गप्रेमी मला स्पष्ट आठवतात.

खरंतर आपले आजोबा सामान्य नाहीत, याचं भान मला त्यांच्याबरोबरच्या किल्ल्यांच्या भटकंतीत आलं होतं. अगदी लहानपणीच. आप्पांची मी पहिली आणि लाडकी नात. आयुष्याची बरीच वर्षं त्यांच्याकडून लाड करून घेण्यातच गेली. तेव्हा ते माझ्यासाठी 'फक्त आजोबा' होते. आई-बाबांच्या धाकापासून वाचवणारे, पुस्तकांचे ढीगच्या ढीग रचणारे, 'गाणं शिकायचं' ठरल्याठरल्या कोरा करकरीत देखणा तंबोरा आणणारे, गडकिल्ल्यांवर मनसोक्त भटकण्यासाठी शाळा बुडवू देणारे, गीतेचे श्लोक पाठ करून घेणारे आणि बारीक-सारीक यशासाठीदेखील प्रचंड कौतुक करणारे 'फक्त आजोबा'.

थोडी मोठी झाले तेव्हा जाणवायला लागलं की हा एक अजब माणूस आहे. सान्निध्यात आलेल्या प्रत्येकाला प्रभावित करून टाकणारा - त्यांना भेटणाऱ्या माणसांच्या आयुष्यात 'आप्पा' येण्याला फार महत्त्व आणि अर्थ होता. आप्पांजवळ देण्यासारखं खूप काही होतं आणि खूप काही देण्याची उत्कट इच्छाही!

त्यांच्या लेखनाचे लाखो चाहते होते, आहेतही. ते उत्कृष्ट छायाचित्रकार होते. त्यांना प्रकाश आणि सावलीचा खेळ अतिशय आवडत असे. रत्नांची पारख होती, त्यांना सुरेल गळा होता, उत्तम संग्राहक, मनस्वी भटके, इतिहासाचे अभ्यासक...किती किती पैलू होते त्यांच्या व्यक्तित्वाला.

आज आप्पांबद्दल विचार करताना राहून राहून असंच वाटतं की ते माझ्या आयुष्यात 'फार लवकर' आणि 'फार उशिरा' आले. लहान वयात ते विलक्षण आवडायचे. ते खूप लोकप्रिय आहेत याचा नुस्ताच अभिमान वाटायचा - त्यांना रोज वाचकांची पत्रं यायची आणि हिरव्या शाईच्या पेनानं ते त्यांना रोज उत्तरंही द्यायचे, अगदी प्रत्येक पत्राला! अनेक लेखक, दिग्दर्शक, गायक-संगीतकार यांची घरी वर्दळ असे... या सगळ्यामुळे त्यांच्या 'गो. नी. दाण्डेकर' असण्याचं अप्रूप वाटायचं.

वय थोडं वाढलं, माझं विश्व विस्तारलं, मग काही वर्षं ते त्या विश्वातून अचानक नाहीसेच झाले होते. कारण माझं सगळं जग एखाद्या परीकथेप्रमाणे झालं होतं. त्यात माझी काळजी करणाऱ्या आजोबांना स्थान नव्हतं. त्यामुळे त्यांच्याशी संवादच झाला नाही. जेव्हा थोडी जाण आली, भान आलं, आजूबाजूचं जग माणसं समजावून घ्यायची उर्मी आली तेव्हा लक्षात आलं की खूप उशीर झालाय- त्यांच्यावरचं 'फक्त आजोबा'चं आवरण काढून, एक लेखक, एक माणूस म्हणून त्यांच्याकडे बघण्याची प्रगल्भता येईपर्यंत आप्पा, 'आप्पा' राहिलेच नव्हते - वृद्ध झाले होते; आणि 'यशोदा', 'शारदा', 'अंबूवहिनी', 'शितू', 'सारजा', 'मृण्मयी' - या आप्पांच्या नायिकांनी मात्र माझ्याभोवती फेर धरला होता. हजारो प्रश्न मनात गोंधळ घालत होते. त्यांच्या कादंबऱ्यांमधल्या नानाविध व्यक्तिरेखा, प्रसंग थक्क करून सोडत होते. त्यांचा शब्दसाठा, त्यांनी वापरलेल्या असंख्य बोलीभाषा, मनुष्यस्वभावाचे छोटेछोटे तपशील - त्यांचे जीवनानुभव, भाषाशैली, वाचकांना हलवून सोडणारी पण साधी, सोपी आणि उत्कट लेखणी... आप्पांच्या लिखाणानं प्रभावित झालेले लोक सतत भेटायचे. खूप बरं वाटायचं, पण गंमतही वाटायची. एरवी अगदी 'आजोबा' असलेला माणूस, याच घरात- आपल्यापासून अगदी काही फुटांवर बसून हे असलं, 'आयुष्य घडवणारं, संस्कारक्षम' लेखन करीत असे आणि आपल्याला त्याची समजच नव्हती... खंत वाटत असे याची.

मी 'स्वामी' मालिकेत ‌'रमा' साकारणार हे त्यांना अमेरिकेत कळलं. लगेच त्यांनी मला माझी जबाबदारी समजावून देणारं एक सुंदर पत्र लिहिलं. मात्र त्यांना airportवर आणायला गेलो तेव्हा कितीतरी लोकांच्या देखत 'श्रीमंत रमाबाई साहेबांना नम्र सेवकाचा मुजरा' - असं म्हणत मुजराही ठोकला. मी 'रमेचा आजोबा' हे अतिशय कौतुकानं ते ज्याला त्याला सांगत. त्यांचा 'तो' आवाज आजही माझ्या कानात आहे... त्यानंतर मी त्यांच्या आवडत्या 'शरदबाबूं'च्या 'श्रीकान्त'मध्ये भूमिका केली. त्यांना फार बरं वाटलं. माझ्या कारकिर्दीत मी पुढेही अनेक ऐतिहासिक भूमिका साकारल्या. तशा साहित्यावर आधारित असलेल्या कलाकृतींमध्ये अभिनयही केला, निर्मिती केली आणि नुकताच 'रमा-माधव'सारखा ऐतिहासिक चित्रपट दिग्दर्शितही केला. अशा अनेक वेळा आल्या की माझे आप्पा मी हरवून बसले आहे, याची जाणीव झाली.

कलावंत हा एका आयुष्यात कितीतरी आयुष्यं जगतो. त्यानं उभ्या केलेल्या पात्रांची सुखदुःखं प्रत्यक्ष अनुभवतो. अशी अनेकानेक आयुष्यं जगून समृद्ध झालेला एक संपन्न कलावंत माझ्या अगदी निकट होता. माझ्या कुवतीप्रमाणे मी त्याला निरखलं. वेगवेगळ्या वयातल्या कुतूहलानं त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. कळतनकळत त्यांच्यातलं काही घेतलं. काही निसर्गनियमानुसार आलंही, अगदी आपोआप, हे जाणवून मी थक्क होते.

आप्पांच्या सहवासामुळे अनेक माणसं मला जवळून निरखता आली आणि दिसलं, आप्पांनी गिळून टाकलेलं अनेक लहान-मोठ्या माणसांचं 'छोटेपण'ही. 'असं आहे - माणसातलं चांगलं तेवढंच घ्यावं, वाईट असेल तर त्याच्याकडे दुर्लक्ष करावं. सोडून द्यावं' हे तत्त्व आप्पांनी निष्ठेने पाळलं. त्यांनी कधीही कुणाबद्दल वाईट शब्द काढले नाहीत. आजच्या जगात हे वारंवार आठवतं आणि सतत जाणवतं की हा आप्पांनी माझ्यावर केलेला सगळ्यात मोठा संस्कार आहे.

खरंच आप्पा माझ्या आयुष्यात खूप लवकर आले आणि फार उशिरा. ही सल आयुष्यभर राहणार... पण आजही जगाच्या कानाकोपऱ्यात विखुरलेले त्यांच्या 'असण्याचे' त्यांच्या लेखनाचे चाहते - प्रत्यक्ष, पत्रांतून अगदी फेसबुकवरसुद्धा भेटतात, तेव्हा वाटतं कुणाकुणात विखुरलेलं त्यांचं अस्तित्व मला सदैव अनुभवायला मिळणार आहे. असा एक लोकविलक्षण माणूस माझा आजा होता - गोपाल नीलकण्ठ दाण्डेकर हे त्याचं नाव!







-मृणाल कुलकर्णी.

Tuesday, July 3, 2018

माणसांत राहून माणूस शोधूया



कोण आपला, कोण परका
ओळखायचे कसे
वरून तर दिसतो सारखा
आतले काहीच कळत नाही

स्वभाव, गुण आणि बोलणे
सारेच स्वतंत्र असते
 एकमेकांचे नाते तसेही
अनोळखेच भासते

मनात असलेले सारे
तो ओठावर आणत नसतो
खोलवर रुजलेली वेदना
तो थोडाच सांगत असतो

खरं तर आपण आपल्याला
कधीचे शोधत असतो
विसरलेले सारे नकळत
मनावर कोरत जाते

विश्वास तेव्हा आपल्यावरही
बसत नाही
इतकेही तुमचे तुम्हालाही
उमगत नाही

करूया शोध
आपला आपणच
जग काय म्हणेल
कशाला विचार करूया

अंगात आहे धमक
बळ आहे शरीरात
थोडे बेफिकीर बनुया
आयुष्य सारे झोकून देऊया


जवळचे सारे जातील दूर
आपणच आपले विसरतील गीत
माणसांत राहून माणूस बनुया
आयुष्याच्या टप्प्यावर 
आपणच आपणास शोधूया


(हे मुक्तक आहे)





-सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com






Monday, June 25, 2018

शांताबाईंच्या गीतांनी रंगमंचावर ऋतू हिरवा बरसत गेला




घरात कुठलेही साहित्याचे ,कवीतेचे वातावरण नसतानाही  इतकी समृध्द प्रतिभाशक्ति शांताबाई शेळके यांच्याजवळ होती की ,जे जे त्यांनी अनुभवले ते ते सारे शतरूपाने आपल्यापरीने फुलवून आपल्यासमोर ठेवले आहे.. शांताबाईंच्या परंपरचा धागा आज आपल्या साहित्यातून आणि कवीतेतून पोहचविणा-या अरूणा ढेरे शांताबाईंविषयी भरभरून सांगत होत्या . 


ऋतू हिरवा या शांता शेळके यांच्या गीतांच्या कार्यक्रमाच्यावेळी २३ जून ला रसिकांना अरूणा ढेरे यांनी सांगितलेले सारे 
मनात टिपून ठेवण्यासाठी कान आतूर करावे लागत होते.

निलम बेंडे यांनी अतिशय मनापासून शांताबाईंच्या गीताचा कार्यक्रम करण्याचे ठरविले आणि ते त्यांनी आपल्य़ापरिने पडद्यावर साकार करून रसिकांना तृप्त केले.

जय शारदे पासून ते मराठी पाऊल पडते पुढे.. या गीतप्रवासातील अनेक लोकप्रिय आणि गाजलेली गीते या कार्यक्रमात एकामागोमाग रसिकांना ऐकता येत होती..त्यातच मागच्या पडद्यावर शांताबाईंच्या विविध गीतांच्या ओळी साकारत होत होत्या.. त्यांच्या पुस्तकांची काही चित्रेही विंगेतून खुणावत होती..तसा रंगमंच भारला जात होता..त्या स्वरांनी आणि विनया देसाई यांच्या शांताबाईं शेळके यांच्या साहित्यातील अनुभवानी.

 त्यातच भर म्हणून अरूणा ढेरे शांताबाईंचे रुप आणि त्यांची कवितेतील सहजता शब्दातून सांगण्यासाठी रंगमंचावर हजर होत्या..
एका अर्थांने हा सारा रंगमंच शांताबाई शेळकेमय झाला होता..


शांताबाईंची गीते पाच ते आठ कडव्यांची असायची..त्यांना सुचायचे ते त्या विहित जायच्या संगीतकार त्यांना हवी तेवढी त्यातली कडवी निवडायचे..एकूणच देता किती दो करांनी ...असे त्यांचे सूचणे असायचे- अरूणा ढेरे.

ज्येष्ठ समिक्षक रा. ग. जाधव तर शांताबाईंना  एकदा म्हणाले की,
 शांताबाई, तुम्ही शब्दब्रम्हाच्या पुजारीण आहात....
किती सार्थ होते..विनया देसाई सांगत होत्य़ा.


तोच चंद्रमा नभात, शूर आम्ही सरदार , अजब सोहळा आणि मराठी पाऊल पडते पुढे अशा उत्तम रचनांना आपल्या आवाजाच्या जादुंनी चंद्रशेखर महामुनी यांनी सादर केलेली  गाणी आजही मनात रुंजी घालता हेत. दाटून कंठ येतो ..ला तर पुन्हा एकदा म्हणण्याचा प्रतिसाद रसिकांकडून मिळाला.
  खरे तर देवआनंद सारखी स्टाईल करणारा हा गायक नेहमी रसिकांच्या समोर येतो तो हिंदी गीतांचे सादरीकरण करताना..स्वतंत्रपणे.. पण त्यांनी गायलेली हा गाणी  इतकी जबरदस्त झाली का त्यांच्या गाण्यात ती चाल होती पण त्यात भाव होते ते त्याच्या आपल्या अनुभवी सूरातून..


आपल्या स्वतंत्र कार्यक्रमातून मराठी गाणी लिलया सादर करणारी निर्माती आणि गायिका चैत्राली अभ्यंकर यांनी शांताबाईंच्या गीतांना तेवढ्याच ताकदीने रसिकांच्या मनात पोहचविण्याचा उत्कट असा प्रयत्न केला. जे वेड मजला लागले पासून..किलबील कीलबील हे बालगीत..तर ऋूतू हिरवा..हे शिर्षक गीत हे त्यांनी तेवढ्याच वजनाने सादर करून शिवधनुष्य यशस्वीपणे पेलले. हात नगा लावू माझ्या साडीला..ही लावणीही ठेक्यात सादर झाली.

 कार्यक्रमाच्या निर्मात्या आणि गायिका निलम बेंडे यांनी पैठणी ही कविता वाचून शांताबाईंच्या शब्दांना सार्थपणे पोहचविले. ही वाट दूर जाते..माझे राणी माझे मोगा आणि शारद सुंदर.. या तिन गीतांनी निलमताईंनी आपला ठसा उमटविला.
 
ही फुलांची रांगोळी काढली होती चारुचंद्र भिडे यांनी

शांताबाई शेळके हे नाव मराठी माणसाला आपल्या कुंटुंबातील एक वाटते.. याचे कारण म्हणजे त्यांच्या सहज पण गुणगुणत रहाव्यात अशा कविता आणि त्यांचे शालीन, सोज्वल आणि लोभसवाणे ..कुणालाही आपल्या वाटतील अशा वेशातले व्यक्तिमत्व..

शांताबाई जाऊन बारा वर्षे झाली..पण त्यांच्या साहित्याची मोहिनी मराठी सारस्वतांच्या ठायी कायम आहे.. हेच रसिकांच्या उपस्थितीने सिध्द केले.

केदार परांजपे .डॉ. राजेंद्र दूरकर ,अभिषेक काटे ,आदित्य गोगटे यांची  संगीतसाथ असल्यामुळे कार्यक्रम बहारदार..आणि ठसक्यात होणार याची खात्री होती..आणि तसेच झाले.

 पुन्हा पुन्हा अनुभव घ्यावा असा हा कार्यक्रम निलम बेंडे यांनी सादर केला त्याबद्दल त्यांचे कौतूक करावे तेवढे थोडे आहे.





-सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com

Friday, June 8, 2018

यमुनाबाई वाईकर म्हणजे बैठकीच्या लावणीच्या सम्राज्ञी







यमुनाबाई वाईकर


जिवलगा, तुम्ही माझे सावकार, शेत जमीन गहाण ठेवीते, घेते मी रोखा करुनी, तुम्ही माझे सावकार...' अशा शब्दात फड रंगवून रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत, पारंपरिक पद्धतीने बैठकीची घरंदाज लावणी गाणाऱ्या एकमेव गायिका, लावणीसम्राज्ञी पद्मश्री यमुनाबाई विक्रम जावळे उर्फ यमुनाबाई वाईकर यांचं आज सकाळी ११ वाजता वृध्दापकाळानं निधन झालं. त्या १०३ वर्षाच्या होत्या. उद्या साताऱ्यात वाई येथे त्यांच्या पार्थिवावर अंतिमसंस्कार होणार आहेत. त्यांच्या निधनाने लावणीच्या इतिहासातील लखलखता तारा निखळल्याची भावना व्यक्त होत आहे. 


’बैठकीची लावणी’ या महाराष्ट्रातील खास गानप्रकाराच्या श्रेष्ठतम कलाकार असणार्‍या यमुनाबाई वाईकरांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर जवळच्या नुने-कळमे गावी ३१ डिसेंबर १९१५ (काहींच्या मते १९१९) रोजी झाला. महाबळेश्वर येथे उगम पावणार्‍या कृष्णा, कोयना, सावित्री, गायत्री आणि वेण्णा या पाच नद्यांपैकी ’वेण्णा’ हे नाव त्यांच्या वडिलांनी ठेवले, मात्र धाकला भाऊ ‘यमुना’ म्हणू लागल्याने तेच नाव रुढ झाले. कृष्णा नदीच्या वाई येथे त्यांचे वडिलोपार्जित घर होते. गाणे-वाजवणे, डोंबारी खेळ करण्याची परंपरा त्यांच्या कोल्हाटी समाजात होती व आई-वडील, भाऊ, हिराबाई, ममताबाई, पारूबाई, ताराबाई, व यमुनाबाई या पाच मुली असे हे कुटुंब गरिबीत आपली कला जपत होती. आई गीताबाई या तुणतुण्यावर गाणी म्हणत, तसेच गोंदणे-टोचणे अशा द्वारे गुजराण करत. आईमुळे घरात लावणी गाणे हे होतेच शिवाय वडील विक्रमराव जावळे व भाऊ दत्तोबा डोंबारी खेळ करत असल्याने यमुनाबाईही लहानपणी केसाने दगड उचलणे, कोलांट्या मारणे इ. कसरतीचे खेळ करत.

आईची लावणी आणि वडिलांची ढोलकी, तबला ऐकून त्याबरोबर त्याही अगदी बालवयापासून गाऊ-नाचू लागल्या, तमाशाच्या फडाबरोबर गावोगाव जाऊ लागल्या. बेबी-शेवंता बार्शीकर, लैला-चांगुणा जेजुरीकर, लीला-कला येवलेकर, रामप्यारी पुणेकर अशा त्या काळातील उत्तम लावणी गाणार्‍या कलावतींच्या लावणीगायनाचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला. उ. अब्दुल वहीद खां यांच्याकडे शिकलेली शेवंती नावाची गायिका त्या काळात पक्की, रागदारीवर आधारित लावणी गात असे, त्याचाही प्रभाव यमुनाबाईंवर पडला. बैठकीच्या लावणीचा पारंपरिक अंदाज, गायनाची रीत, लावणीवर अदा करणे, भाव दाखवणे हे सर्व त्यांना प्रसिद्ध लावणीगायिका गोदावरीबाई पुणेकर यांनी शिकवले. मुंबईला तमाशा पार्टीतील पेटीवादक फकीर महंमद, द्वारकाबाई सातारकर या मैत्रिणीकडे त्या ठुमरी, कव्वाली, गझल शिकल्या. बडे गुलाम अलींची शागिर्दी करणार्‍या अख्तरभाई कोल्हापूरकर यांच्याकडे त्या काही काळ ख्याल, तराणाही शिकल्या.

१०-१२ वर्षांच्या असताना तेव्हाच्या गाजलेल्या ’रंगू-गंगू सातारकर आणि पार्टी’मध्ये यमुनाबाई होत्या. पुढे नृत्यापेक्षा लावणीगायनावरच त्यांनी भर दिला. तमाशात त्यांच्या बहिणी नाचत, तर त्या व त्यांच्या आत्या वडिलांची ढोलकी, चुलत भावाची पेटी यांच्या साथीने गात असत. मुंबईत नायगाव व भुलेश्वर येथे तमाशाच्या ’झडती’ होत असत तेथे त्या लावणी सादर करत. १९४२ मध्ये ’पिला हाऊस थिएटर’ मध्येही त्यांचा कार्यक्रम झाला. १९४३ साली त्यांनी ’यमुना-हीरा-तारा तमाशा’ ही स्वत:ची बारी सुरु केली व मुंबई गाजवली. वाईमध्ये त्यांनी अल्पकाळ मानापमान, भावबंधन या संगीतनाटकांत भूमिका व गायन केले. त्या काळात बालगंधर्वांच्या नाट्यसंगीताचा प्रभाव त्यांच्यावर होता.

शारीर सौंदर्यातील आवाहकतेपेक्षा आपले नजाकतदार गायन, प्रभावी अदाकारी यांद्वारे यमुनाबाई लावणीची बैठक यशस्वी करत. उंच आणि बुलंद सूर, भावदर्शक उच्चारण, अदाकारीतील नखरा, मुरका, तोरा यांमुळे त्यांची प्रस्तुती अत्यंत सरस होत असे. लावणीतील एखादी ओळ वारंवार आळवत आवाजाचा पोत व गरिमा बदलून, सूचक मुद्राभिनयाने नाना भावच्छटा उलगडत त्या लावणी ’खेळवत’. चौकाची लावणी ही त्यांची खासीयत होती व बालेघाटी, छक्कड, सवाल-जवाब इ. लावणीचे प्रकारही त्या रंगवून गात. ऐंशीव्या वर्षीही त्यांनी पतंगाच्या लावणीवर त्यांची केलेली अदा षोडशेला लाजवेल अशी असे. नेसले पितांबरी जरी, पंचकल्याणी घोडा अबलख, तुम्ही माझे सावकार, शुद्ध श्रावणमासी, सोडा मनगट, पाहुनिया चंद्रवदन, सांभाळा झोक, अहो भाऊजी मी कोरा माल इ. लावण्या त्यांनी गाजवल्या. चित्रपटगीतांच्या वाढत्या प्रभावाच्या काळातही यमुनाबाईंनी नेटाने पारंपरिक लावणीगायनाचा ढंग कसोशीने मांडला व जपला. पं. बिरजूमहाराज यांच्यासारख्या कथक नृत्यसम्राटानेही यमुनाबाईंच्या अदाकारीला सलाम केला, एवढेच नव्हे यमुनाबाईंचे ठुमरीगायन आणि त्यावर बिरजूमहाराजांची अदाकारी असाही कार्यक्रम रंगतदार झाला होता. डॉ. अशोक दा. रानडे यांनी त्यांची विस्तृत मुलाखत ’ग्रंथाली’साठी घेतली होती व डॉ. रानडे यांच्या ’बैठकीची लावणी’ या कार्यक्रमातही त्यांचा सहभाग होता. यमुनाबाईंच्या लावणीगायनाचे ध्वनिमुद्रणही त्यांनी मुंबई विद्यापीठाच्या ध्वनिसंग्रहलायासाठी केले होते.


अत्यंत साध्यासुध्या स्वभाव व राहणीच्या यमुनाबाई वयाच्या ८०-८५ पर्यंत उत्तम गात-अदाकारी करत होत्या. त्यांच्या भाच्या, पुतण्या यांखेरीज अनेकांना त्यांनी बैठकीची लावणी आणि अदाकारी शिकवली आहे, शासकीय कार्यशाळांतूनही अनेकांना मार्गदर्शन केले आहे. यमुनाबाईंकडून मार्गदर्शन घेऊन काही विदेशी संशोधकांनी कॅलिफोर्निया युनिव्हर्सिटीमध्ये लावणीविषयक प्रबंध सादर केला आहे. भटक्या डोंबारी कोल्हाटी समाजासाठी वाईत पक्की घरे उभारण्यात पुढाकार घेणे, लाखानगरमध्ये विठ्ठलमंदिर बांधणे, अखिल महाराष्ट्र कोल्हाटी समाज संस्थेच्या अध्यक्षपदावर असताना समाज व्यसनमुक्त होवून शिक्षणाकडे वळवण्यासाठी प्रयत्न करणे अशी सामाजिक बांधिलकीची कामेही यमुनाबाईंनी केली.

राज्य सरकारचा ’लावणीसम्राज्ञी’ पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार, अखिल भारतीय जागतिक मराठी परिषदेचा सन्मान, सांगली नगर परिषद सन्मान, निळू फुले सन्मान, मध्यप्रदेश सरकारचा अहिल्यादेवी होळकर सन्मान (१९९९), राष्ट्रपतींच्या हस्ते संगीत नाटक अकादमी रत्न पुरस्कार (१९९४), संगीत नाटक अकादमीचा टागोर सन्मान व भारत सरकारकडून पद्मश्री (दोन्ही २०११) असे पुरस्कार देवून यमुनाबाईंच्या कार्याचा गौरव करण्यात आला आहे.



- चैतन्य कुंटे

Sunday, May 13, 2018

शिवशाहिचे होणार `कल्याण`






पुन्हा शिवशाहितून जाण्याचा निर्धार…..
 
डोंबिलवीत तातडीने जाण्याची गरज होती पण रेल्वेचे आरक्षण मिळाल्याने एसटीच्या नविन सुरु झालेल्या शिवशाहिने जाण्यासाठी ११ आणि १२ मे ला आरक्षण करून घेतले. पण दोनही दिवसांच्या गाड्या आयत्यावेळी रद्द झाल्या आणि लाल डब्बाने प्रवास करून पुन्हा नको रे बाबा शिवशाही हाच मंत्र अनेक आरक्षित प्रवाश्यांनी घेतला..त्याची ही कहाणी..

यावद्दलची दखल कुठे घ्यायची . कोणास दाद मागायची..सारेच अवघड आणि त्रासदायक..म्हणून सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून ह्या शिवशाहीचे झालेले कल्याण आपणापर्यंत पोपचविण्याचा हा केविलवाणा प्रयत्न आहे..

राज्य सरकारचे महामंडळाच्या परिवाहन मंत्री आणि त्यांचे खाते याची दखल घेतील याची तिळमात्रही मनी साशंकता नाही. पण आपण घेतलेला अनुभव इतरांना उपयोगी पडावा हिच सदिच्छा.. आम्ही भोगले ..ते तुम्हाला भोगायला लागू नये हिच कळकळ.



स्वारगेट कल्याण  ११ मेच्या गाडीसाठी तासभर आधी साडेपाचला स्वारगेटच्या त्या गर्दीत दाखल झालो. गाडी साडे सहाला अपेक्षित होती..पण सात वाजून गेले तरी स्वारगेटवरून जाणारी कल्याणला जाणारी शिवशाही गाडी आल्याने अनेकदा विचारणा करून कळले की गाडीचे टायर बर्स्ट झाल्याने गाडी येणार नाही.. या गाडीचे पूर्ण आरक्षण झालेले असल्याने अनेकांची गैरसोय होत होती.. स्वारगेटच्या  नियंत्रकाकडून उत्तर समाधानकारक मिळत नसल्याने  प्रवासी वैतागले होते.  बर ते म्हणत ती कल्याण डेपोची गाडी आहे. आम्ही काही सांगू शकत नाही.
शेवटी डेपो व्यवस्थापक कुठे आहेत ते शोधून काढले. ते स्वारगेट गाड्या जिथून सुटतात. तिथे सापडले. ते ही थोडे वैतागले होतेच. अहो सकाळपासून १० गाड्या सोडल्या..आता आमच्याजवळ गाडी नाही. याचे पैसेही आम्ही देऊ शकत नाही..कारण हेी कल्याण डेपोची गाडी आहे. मी सांगितले ..मला तातडीने जाणे गरजेचे आहे.. गाडी रद्द होणे ही आमची चूक नाही..पर्य़ायी व्यवस्था  म्हणून आम्हास ठाणे शिवनेरीत जागा द्या.. जास्तीचे पैसे लागले तर भरू. ..त्यांनी एका सहायकाकरवी हा निरोप तिथे दिला..पण ती गाडी भरलेली. मग मी एशियाड ठाणे गाडीत आता तिला हिरकणी म्हणतात वसविण्याची विनंती केली..ती त्यांनी मान्य केली..तिथे सिट दिली..पण पैसे काही परत मिळता..जायचे होते डोंबिवलीला पण ठाण्यातून जाऊ हा विचार करून हा मार्ग निवडला.. आणि दीड तासाच्या फरकाने आठ वाजता स्वारगेट आम्ही उभयतांनी सोडले.. गाडी रात्री बाराला ठाण्यात गेली..
सांगायचे दुसरे म्हणजे सव्वाआठला एका कंडक्टरचा फोन आला.. कल्याणसाठी साठी गाडी सोडली आहे..तुम्ही कुठे आहात..तेव्हा मला एशियाडला जागा मिळाल्याचे सांगितले.. ही शिवशाहिचे बुकींग केलेले  सारे  कल्याण डोंबिवली प्रवासी पाऊण एक वाजता पोहोचल्याचे कळाले..
एका शिवशाहिची ही कथा..पण पुढे मजा दुसरीच आहे.


येतानाची दुसरीच व्यथा..



मे १२ चे संध्याकाळी साडेपाचला कल्याण सुटणारी कल्याण शिवशाही आरक्षित करून परतिच्या प्रवासासाठी अगदी बकाल अशा डोंबिवली स्थानकात पाचला येऊन बसलो. स्थानकात नियंक्षकाचे कार्यालय बंद..केवळ प्रवासी आणि तिथे फेरणारे आणि खेळणारी मुले.. .आज तरी कालची निराशा पदरी येणार नाही अशी अपेक्षा करत..पण हाय.. दैव वेगळेच फासे टाकत होते. काल ज्या साध्या गाडीत बसलेले सहप्रवाशी म्हणाले बरे झाले तुम्ही ठाण्यात गेला वेळेत. आम्ही साडेआठला निघून काल पाऊणला डोंबिवलीत लाल डब्यातून आलो. आता पु्न्हा या शिवशाहीचे आरक्षण करणार नाही..त्यापेक्षा गर्दीतून रेल्वेने ठाण्यात जाईन..पण या गाडीचे नाव काढणार नाही.

बरे पाच पंचेचाळीसची वेळ असणारी शिवशाही  सव्वासहा वाजले तरी येत नाही म्हणून कल्याण स्थानकात फोन केला, तर कळाले गाडी आणायला चालक गेला आहे.. चला गाडी येणार हे नक्की झाले. पुन्हा काही वेळाने दुसरा प्रवासी डोंबिवली स्थानकातून कल्याणला संपर्क करून सांगता झाला की .. कल्याण स्वारगेट शिवशाही रद्द झाली आहे..पर्य़ायी लाल डब्याची साधी गाडी काही वेळात सोडू
हाय रे दैवा.. आजही शिवशाहीने घात केला..नव्याने सुरु झालेली ही दिमाखदार वातानुकुलीत गाडी आमच्यासाठी घात करणारी ठरली.


अखेरीस सव्वासातला ही लाल परि डोंबिवली स्थानकात दाखल झाली.. `चला, शिवशाहिच्या आरक्षित प्रवाश्यांनो या गाडीत बसा.`. त्यातही गंमत म्हणजे वाहकाकडे  आरक्षित आसनांचा चार्ट असुनही त्याजागी इतर प्रवासी बसलेले होते. त्यांना  उठविण्याची पाळी आमच्यावर होती.. ही गाडीही पूर्ण आरक्षित होती..पण आयत्यावेळी आपले केविलवाणेपण लपवित  सरकारी महामंडळाच्या दप्तरी नोंदलेल्या लाल परीत विसावा घेत..उकाड्याच्या दिवसात हवेशिऱ खिडक्यातून वारं घेत आम्ही प्रवासी साडेअकराला पोहोचलो..
एक मात्र बरे झाले आम्हाला काही रक्कम रोख स्वरूपात  गाडीत परत करण्यात आली.


 मनात एकच निर्धार केला पुन्हा या शिवशाहिचे नाव घ्यायला नको. कुठुन आपल्य़ाला बुध्दी झाली आणि कल्याण डेपोची शिवशाही आधी आरक्षित केली.

थोडी चौकशी केली तेव्हा समजते की या शिवशाही गाड्य़ा करारावर महामंडळ घेते. त्याचे चालकही करारावरचे फक्त त्याचे तिकिट व्यवस्थापन महामंडळ करते.
गर्दीच्या दिवसात असे काही झाले तर बायका-मुलांसह प्रवास करणारी मंडळी केवळ हातात हात घालून..आपल्याच नशीबी हे कसे असे म्हणत बसणार ..दुसरे काय.
३० एप्रिलला याच शिवशाहीने डोंबिवलीत जाता येता प्रवास केला..
पुन्हा कोल्हापूरलाही याच गाडीतून आलो..पण तो अनुभव बरा होता..ती शिवशाही योग्य वाटली..म्हणून हे आरक्षित केले..पण कल्याण डेपोच्या शिवशाहिने असेा कल्याण दरवाजा दाखविला.. जो कायम स्मरणात राहिल..
यावर अनेक प्रवासी मंत्र्यापर्यंत आपली व्यथा सादरही करतील..पण आमचा काही वट नाही आणि आम्हाला हे सारे तुम्हाला सांगणे अधिक योग्य वाटले..म्हणून हा प्रपंच..
इति...



-सुभाष इनामदार, पुणे