नवे संगीत नाटक- संगीत चैती

नवे संगीत नाटक करणे हेच आज शिवधनुष्य उचलण्यासारखे आहे. कलापिनी संस्थेने ते उचलेलेच नाही तर ते पेललेही. योगिनी जोगळेकरांच्या "चैती' या कादंबरीचे शरद जोशी यांनी केलेले हे नाट्यरूपांतर. संगीत कलेचे चाहते आणि संगीताला राजाश्रय देणाऱ्या बिंदापूर संस्थानात घडलेली ही कथा. संगीत नाटक आवर्जून पाहणाऱ्या रसिकांना "चैती' नक्कीच आनंद देईल. कलावंतांत व्यावसायिक सफाई नसली तरी प्रामाणिकपणे आणि मेहनतीने ते नाटक रंगमंचावर सादर करतात. संगीत नाटकांची परंपरा जपणाऱ्या कलापिनीचे खास आभिनंदन.
संगीततज्ज्ञ रघुनाथबुवा अवचट, त्यांची मुलगी चैती यांच्या संगीतमय आयुष्यावरची ही कथा. बिंदापूर संस्थानचे राजगायकपद भूषविलेल्या राजगायकाच्या जिद्दीची ही संगीतमय कहाणी. जिद्दी, तापट आणि अहंकारी गायकाच्या जीवनाची फरफट जोगळेकरांच्या कादंबरीत आहे. अवचटबुवांची मुलगी भर दरबारात चैती गाऊन राजेसाहेबांच्या मर्जीत बसते. तिचे गाणे वाढावे यासाठी ते संस्थानात तिला आश्रय देतात. तिचे गाणे बहरते. मात्र राजांच्या दरबारी आलेल्या पाहुण्यांच्या संगीतातल्या खोट्या फुशारकीने अवचटबुवा संतापतात आणि राजगायकपदाला लाथाडून निघून जातात. या प्रसंगानंतर चैती आणि अवचटबुवांची होणारी ताटातूट आणि चित्राने गायलेल्या "आयी ऋत बसंत' या गायनामधून सांधली गेलेली नाती यांचा संगीतमय अनुभव नाटकात सजवला गेला आहे.
कादंबरीतला विषय नाटकात आणताना संगीताकडे आधिक प्राधान्य दिले गेले आहे. त्यातले नाट्य यामुळे झाकोळले जाते आणि हे नाटक म्हणजे संगीताची रंगमंचीय मैफलच होऊन जाते. अर्थात ती श्रवणीय आहेच; तितकी देखणीही आहे. दरबारात घडलेल्या अपमानाचा प्रसंग. बुवांचे स्मशानातले वावरणे आणि चित्राची प्रेक्षकातून एंट्री या ठळक प्रसंगांची नोंद करावी लागेल. आजकाल विसरत चाललेल्या संगीत नाटकाला पुन्हा एकदा रंगमंचावर विराजमान करताना काळानुरूप बदल न करता रंगावृत्ती तयार केली आहे. शरद जोशी यांनी त्यातल्या संगीताच्या जागा नेमक्‍या निवडल्या आहेत आणि उपलब्ध कलावंतांकडून त्या नटविण्याचा प्रयत्न केला आहे.
दिग्दर्शक मकरंद जोशी यांनी नाटकाची जातकुळी आणि संगीत नाटकाला योग्य असा नटसंच तयार करून नाटकातले प्रसंग खुलविले आहेत. नेपथ्य-प्रकाशाच्या साहाय्याने प्रयोग खुलविला आहे.
मात्र संगीताचा थोडा भाग कमी करून नाट्य खुलविणाऱ्या प्रसंगावर भर दिला तर नाटकाचा बॅलन्स साधेल. अन्यथा संगीतात नाटक असल्याचा भास कायम राहील.
संपदा थिटे यांच्या भूमिकेत संयमी आभिनेत्री सतत डोके वर काढते. मात्र तिचे संगीतातले यश वादातीत आहे. भूमिकेला साजेसा अभिनय करून "चित्रा'च्या पदांना त्या सहजगत्या खुलवतात. उच्चार आणि संगीतातला सच्चा सूर मनाची पकड घेतो. सर्वच पदे लक्षात राहतात, पण उल्लेख करावा "आयी ऋतू बसंत' या पदाचा. अवचटबुवांच्या भूमिकेत रवींद्र कुलकर्णी शोभतात. पदांना आणि ख्यालगायकीला ते न्याय देतात. भूमिकेतल्या संवादाला ते न्याय देण्यास कमी पडतात. नाटकात नाट्य फुलविणारे अनेक प्रसंग आहेत, मात्र त्याचा पुरेसा लाभ प्रेक्षकांना घेता येत नाही. विनायक लिमयेंचा नागनाथ प्रभावहीन वाटतो. संगीताची जाण हीच त्यांची ताकद आहे. राजीव कुमठेकर, विनायक भालेराव, केदार तापीकर, डॉ.सुहास कानिटकर, शरद जोशी आणि मकरंद जोशी यांच्याही भूमिका उल्लेखनीय झाल्या आहेत.
डॉ. अ. शं. परांजपे यांची नाटकात भूमिका आहे, पण कलापिनीकडून हे नाटक रंगमंचावर आणण्याची खरी ताकद त्यांची आहे. प्रयोग अजून सफाईदार होण्याकडे लक्ष देऊन संगीताच्या भागाकडे नाटक म्हणून पाहिल्यास "संगीत चैती' संगीतरसिकांना अधिक भावेल, असे जाणवते.


सुभाष इनामदार,
subhashinamdar@esakal.com

(या नाटकाची ध्वनिचित्रफीत दोन भागांत www.esakal.com वर पाहता येईल.)

अडीच तास हसण्याची हमी

दिवसा तू, रात्री मी
---------------

अडीच तास हसण्याची हमी

रंगमंचावर कलाकारांच्या उत्स्फूर्त आविष्काराने सजलेले नाटक म्हणजे संतोष पवारांचे "दिवसा तू-रात्री मी'. "सुयोग'निर्मित "रसिकरंजन' प्रकाशित या नाटकाचा प्रयोग लेखन, दिग्दर्शन आणि सादरीकरण या तिन्ही दृष्टीने रंगतदार होतो.
मूळ संकल्पना हरिकिशन दवे याची. नाटकाचे कथासूत्र तसे छोटे. मुंबईतल्या 1993च्या बॉंबस्फोटात "प्लाझा'त चित्रपट पाहायला गेलेल्या कुटुंबातील पत्नी जागीच मरण पावते. पण स्फोटाच्या आवाजाने पतीची स्मरणशक्ती जाते. मुलीला आंधळेपणा येतो. (रात्री सातनंतर दिसते!) मोठ्या मुलाला बहिरेपणा येतो. धाकट्याची बोलती आई गेल्याच्या धक्‍क्‍यानेच बंद झालेली. आंधळ्या मुलीला पाहायला मुलगा येतो आणि सारे कुटुंबच आपले व्यंग झाकण्यासाठी एक एक क्‍लृप्त्या करून मुलाच्या आई-वडलांना समजावण्याचा प्रयत्न करतात. त्यातही गंमत म्हणजे बघायला येणाऱ्या मुलाला सकाळी दिसत असते रात्री आंधळेपणा.संतोष पवार गंभीर कथेला विनोदाच्या अंगाने इतके छान मढविले आहे की ते शब्दात सांगणेही अवघड आहे.वास्तविक लिखीत नाटक अर्ध्या तासाचे होते संतोष पवारांनी त्यात पात्रांकडून उर्स्फूत आविष्कार करत ते नाटक घडविले.थोड्याफार फरकाने ऑल दि बेस्टची आठवण यावी.
प्रदीप पाटलांच्या नेपथातून नाटक वेगवेगळ्या पातळीवर घडते.साधा पण प्रसंगाला आवश्‍यक अशा सेटींगमुळे रंगत खुलत जाते.संतोष पवारांच्या स्टाईलची आणि विनोदाची उणीव भासणार नाही याची खात्री देत किशोर रावराणेंनी बाजा सादर केलाय.सहजपणा अणि शारीरीक आविष्करातून भाषेविना साधलेला संवाद नाटक सळसळत ठेवते.शलाका पवारांची वहिनीही तेवढीच बाजी मारून जाते.खरे तर समीर चौघूले(दादा)स्मिता तांबे(नयना)संदेश उपशाम(बाबा)मंगेश साळवी(त्रिलोचन)दिगंबर नाईक(मुकेश)सर्वांचा वेगळा उल्लेख करण्याती गरज नाही. त्रिलोचनचे माता-पिता भरत सावले आणि वर्षा पांडे यांच्या भुमिकाही नाटकालची गती कायम ठेवायला मदतच करतात.नयना अणि त्रिलोचन यांच्या पहिल्या भेटीचा प्रसंग खास उल्लेख करावा असा घडतो.
पात्रांच्या व्यंगातून नाटक फुलत जाते..प्रेक्षकही घडणाऱ्या प्रत्येक क्षणांची इतका छान आनंद घेतात की प्रेक्षक आणि कलावंत यांची गट्टीच जमते.
संतोष पवारने नाटक इतके गतीमान ठेवले आहे तुम्ही पात्रांगणीक आणि प्रसंग-प्रसंगातू नवीन धक्के खातच प्रयोगात रंगून जाता.प्रत्येक कलावंताला स्वतःच्या इतक्‍या लकबी दिल्या आहेत की पहाताना त्यातील उस्फूर्तता टाळ्या मिळविते. थोड्या हिंदी लोकप्रिय गाण्यांचा आधार घेऊन नाटकात पात्रे नाचतात पण तो रसभंग वाटत नाही.प्रकाश आणि संगीत दोन्हीमुळेही नाटकाच्या रंगतदारपणात वाढच होते
नाटकाच्या नावाचे अर्थ वेगवेगळे होत असले तरीही नाटकातली थिम नावाचा नेमका अर्थ बाहेर आणते.विनोदी नाटकाच्या परंपरेत संतोष पवार लिखित-दिग्दर्शित नाटकाला नक्कीच स्थान मिळे.

......भिंतीनाही भावना कळते

भिंतीनाही भावना कळते
मी आलो होतो. पण अगदी दरवाजापासून बसलेल्या कोचापर्यंत कुठेही स्वस्थता दिसत नाही. कुठेतरी फ्लॅटमध्ये असमाधान अंगावर येत होते.
खिडक्‍यांचे पडदे बरेच दिवसांत न धुतलेले. ट्यूबांवर धुळीने स्वतःचे अस्तित्व गडद करत रंग बदललेला. काचांनाही रंग असतो हे दाखवून दिलेले. एकूणच सुस्तावलेल्या गृहिणीची मळकट मुद्राच समोर येत होती.
घर सांगत होते, इथे फार वेळ बसू नकोस. तुझ्या बोलण्याने शांतता हरवेल. नाद अनामिक होईल.
नुकतीच एका घरात पंधरा मिनिटे घालविली. गृहिणी सतत आत जाऊन सासऱ्यांना काही तरी देत होती. मी आपला वाट पाहत बोलण्याची लिंक जुळवत होतो. प्रत्येक वेळी तार जुळवायचा प्रयत्न करत होतो. धागा मागचा पकडून विचारत होतो. तुटणारा धागा सांधत सांधत पुन्हा पुन्हा संवाद करत होतो. मात्र त्यात एकसंधता नव्हती. एकवाक्‍यता येत नव्हती.
आत गेल्यावर मी शोधत होतो घरातील अव्यवस्था आणि रंगांचे पोपडे गेलेल्या भिंती. मन अस्वस्थ. पुन्हा केव्हा बाहेर पडेन असे. वातावरण बाहेर बोलवत होते. मोकळ्या हवेचे महत्त्व पटत होते.
जळमटं, धुळीचे साम्राज्य, आणि घर भरल्यासारखे वाटणारी आळसटलेली दाटी. सारंच नको नकोसं. आधीच बेल शोधायला लागलेला वेळ. आतून येणारा संथ प्रतिसाद.
बोलता बोलता जाणवलेली उदासीनता. मागितल्यानंतर हाती येणारा पाण्याचा ग्लास. येताना असलेला उत्साह नकळतच विरून गेलेला.
... आणि ही भिंत !
तर दुसरीकडे येण्याआधीच तुमचीच वाट पाहत होतो म्हणणारी गृहिणी दार उघडून स्वागताला तयार असते. सारीकडे स्वच्छतेचा आभास. टापटीप. साधीच पण व्यवस्थित लपेटलेली साडी. पाण्याचा ग्लास देताना "काय हे, केवढा वेळ!' ऐकूनच आपली प्रतीक्षा किती होती ते सांगणारे कानावर येणारे शब्द.
आत देवघरातून दरवळणारा मंद सुगंध. देवावर लटकलेला तो मंद हास्य दाखविणारा प्रकाशाचा गोळा. टी पॉयवर आजची वर्तमानपत्रे, काही मासिके आणि लगबगीने पण स्वतःच्याच विचारात असलेली त्यांची छकुली हसत हसत पाहत आईला कानात विचारून धूम ठोकते.
कामाचे बोलून निघतानाही "असंच केव्हाही यायचं 'आश्वासन घेताना खरेच येण्याचे वचन आपण पाळावे, असे मनात वाटावे असे ते स्वागतमय घर.
भिंती त्याच. पण त्यावरचे रंग, प्रकाश, पडदे यातून घराचे दर्शन घडविणारे माणसांचे अंतरंग.
भिंती सांगतात तुम्हाला त्यांचे वय. त्यांचे समाधान.
चार भिंतींच्या रंगाने सांगितले माणसांचे सौंदर्य.
त्यात लपलेले त्यांचे
कर्तृत्व दडलेले
आहे तरी त्यांना इतरांचे कौतुक नाही
येत कधी त्यांच्या ओठावर.
जुळताना तुटतात तारा.
मन होते स्वैर भैर
वेध घेत असते मन
माणसांच्या कंगोऱ्याचे
कशाला यावे कधी निघायचे
सारेच सांगताना भांबावलेले
निघताना तर वाटावे.
परतून नाही फिरायचे.

e-mail: subhashinamdar@gmail.com

वसंतोत्सव २००८

वसंतोत्सव २००८ कट्यार काळजात घुसली या पुरूषोत्तम दारव्हेकरांच्या नाटकातल्या खॉंसाहेव आफताफ हुसेन यांच्या भुमिकेला अजरामर केलेल्या वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मृतीला वंदन करण्यासाठी वसंतराव देशपांडे प्रतिष्ठानने पुण्यात तीन दिवसांचा महोत्सव आयोजित केलेला होता. वसंतराव देशपांडे यांचा नातू राहूल देशपांडे आणि त्याच्या जोडीला खंबीरपणे उभा होता नाना पाटेकर.निवेदनाची साधी पण सहज अशी शैली घेऊन नानांनी पुण्यातल्या श्रोत्यांच्या मनात स्वतःचे स्थान अढळ केले. किशोरी अमोणकर,बेगम अबिदा परविन,गुलाम अली आणि झाकिर हुसेन-शिवमणी यांनी बहार आणली. साऱ्याचे दर्शन इथे घडेल.

ऐका आणि आनंद घ्या.

स्पर्शातली जादू कुणाजवळ असेल ?

खरच. स्पर्शातली जादू कुणाजवळ असेल ?
उत्तर एकच... आई !
ममता,माया आणि खरा आपलेपणा
ओलाव्याचा तो स्पर्श
अनेक समस्यांवरचा तो एकच उपाय
आईचा मायेचा स्पर्श !
आईशी भांडलो.. अबोला धरला
पोट बरोबर नव्हते तेव्हा आईने पोट चोळण्यासाठी हात फिरवला
आणि काय आश्‍चर्य इतके छान वाटले की बरे वाटायला लागले.
वय झाले .आकाराने वाढलो.
नोकरीत पद मिळाले
तरी आईच्या त्या हातातील जादूई स्पर्शाने ती किमया घडविली.
लहान होतो पण वजनही भरपूर होते.
सतत कुठेतरी पडायचो.
हाताला,पायाला जखम व्हायची.
एकदा तर रोज दवाखान्यात न्यावे लागायचे.
आईच्या कमरेवर स्वार होउन पट्टी करायसाठी जावे लागायचे.
त्या आठवणी आजही ताज्या होतात.
पुरणपोळी,बेसनाचे लाडू,करंज्या खाव्या तर आईच्या हातच्याच

पदार्थात काय किती घातले
यापेक्षा मन आणि आपलेपणाचे तिखट-मिठ आणि साखर जी आईने त्यात मळली त्याला
तोड नाही.
आजही तीची आठवण होते
मन जाते भूतकाळात,रमतो मी स्पर्शात.
आईच्या त्या आठवतातून काळ उमटतो.
गरीबी दिसते पण टोचत नाही.
मिलोची भाकरी आणि पातळ आमटीत निवडून घ्यावेत अशीच डाळ असायची
पण त्या भाकरी-आमटीची चव कशालाच येणार नाही.
हे घडते त्याची किमयागार म्हणजे आई.
त्या मातेला वंदन,तीच्या आठवांची सोबत आणि तीच्या स्पर्शाची महती
सारेच आनंददायी आणि अगणतीत असेच.
आई,आज नाही.पण मनात ..घराघराच्या चराचरात भरून राहिली आहे.
माते तुझ्या कुशीत मी धन्य झालो.

subhashinamdar@gmail.com

तू फक्त लढ म्हण..

दिलास एक मुद्दा आणि लावलास एक ठोका
परप्रांतियांना झोंबला आणि झाला एकच ठेका
दगड उचलले ,काचा फुटल्या
हाताला काम,पोलिसांचा घाम
थोडी दहशत, थोडा हंगामा
झोबलेल्यांचा झाला,एकच गलका
वाहतूक रखडली,थोडी ठप्प
सगळीकडेच झाले सारे चिडीचूप्प
कधीतरी जागा होणारा वाघ होता
का वाघाचे रूपात आलेला एक भास होता
कांही झाले तरी गडबड मात्र झाली
पहाता पहाता तांरांबळही झाली
मराठी माणूस आता तरी जागा झाला
उप्रत थंडी पण मुंबईत तो लढता झाला
झाले आता ते पुरे झाले
नाही तरी आता होणार काय म्हणाले ?


सुभाष इनामदार,पुणे
subhashinamdar@gmail.com

वारा वाहिल तिकडे....

वारा वाहिल तिकडे वहायाचे नाही
वारा जाईल तिकडे पहायाचे नाही
वाहणारा वारा झोंबू लागला ग आता
थोपवू पहाणारा आता झेपावू लागला
दिशा बदलताना तोही आता सांगतही नाही
आशा माझी झाकोळली तरी पाहतही नाही
दार उघडले आता वारा येईल ग आता
दार मिटले तरीही नाही थांबायचा आता
फटीतून छळतो ग मला सोसवत नाही
बंद करितो फटीला तरी हटतच नाही
जरा विचारी मनाला काय करू ग आता
शिळ घालूनी वाऱ्याला ये म्हणू मी ग आता
दिसा दिसाने वारा वाढत ग गेला
माझ्यामागे ग त्याने तंबूच ठोकला


सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com

साहित्य संमेलनाने सांगलीला काय दिले ?

साहित्य संमेलनाने सांगलीला काय दिले ?
सांगलीत भरलेल्या साहित्य संमेलनाचे सुप वाजले.सारे पुन्हा आपापल्या कामात व्यस्त झाले. मात्र हा जत्रोत्सव अनेक अर्थाने वेगळा ठरला. राष्ट्रपती आल्या.भव्य मंडप गर्दीने फुलून गेला.साधुंनी हातकणंगलेकरांना पारंपारिक पध्दतीने सुत्रे दिली नाहीत.यशवंतराव चव्हाणांबद्दल साहित्य महामंडळाचे अध्यक्ष ठाले-पाटील .यांचे विधान वादग्रस्त बनेले.त्यांनी त्याबद्दल जाहिर माफीही मागीतली.
हा झाला तुम्ही वाचलेला.पाहिलेला भाग.
मला म्हणायचे आहे ते. संमेलनाने सांगलीली काय दिले.
संमेलनाने सांगलीला स्वच्छ केले. अतिक्रमण हटले.पाण्याची शुध्दता पातळी उंचावली. शहरातले चौक सुशोभित झाले.
सांगली आणि आसपासच्या शाळकरी मुलांना संमेलन अनुभवता आले. त्यांना हवी असलेली मराठी पुस्तके घेता आली. भाषेची गोडी वाढली.
मराठीपण सांभाळले गेले.
खुल्या मंडपात सर्व कवींना व्यासपिठ मिळाले.
आनंद आणि भाषेचे प्रेम सांगलीत दिसले अणि पसरलेही.
भव्यता हा भाग सोडला तर मंडपाबाहेर सांगलीच्या चित्रकारांना.संगीत वाद्ये बनविणाऱ्या कारागीरांना.रांगोळीकारंना.आपला ठसा उमटवण्याची संधी मिळाली.
सांगलीचे रस्ते सुधारले.सांगलीतल्या नाट्य-पंढरीची उदोउदो झाला. सहकार,संस्कृतीची नाळ अधिक जोडली गेली.
पतंगराव कदम आणि आबा आर आर पाटलांचे राजकिय वर्चस्व अनुभवता आले. पहाताही आले.
सांगलीची हळद साहित्यात रंगली
रस.गंध आणि नादाला प्रतिसाद मिळाला.
मराठीचे कौतुके बोलू जागतिक स्तरावर उजळत गेला.

सुभाष इनामदार,पुणे
subhashinamdar@gmail.com

"डोह" मराठीतला धाडसी प्रयत्न

मराठीतला धाडसी प्रयत्न
-----------------
"काळेशार पाणी' या ह. मो. मराठेंच्या सत्तरीच्या दशकात वादग्रस्त ठरलेल्या कादंबरीला "डोह'मधून स्वतःच्या प्रतिभेचा स्पर्श देत पुष्कराज परांजपेंनी धाडसी विषय मराठी चित्रपटात आणण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे. व्यवसायासाठी तडजोड न कराता दर्जेदार निर्मिर्तीमूल्ये असलेला चित्रपट निर्माण करून अमराठी असूनही साईराम अय्यर यांनी हा प्रयत्न केला, यातच त्यांचे वेगळेपण सिद्ध होते.
"डोह' ग्रामीण भयावह वास्तवाचे भान देणारा, कथेला पूर्ण न्याय देणारा, आंतरराष्ट्रीय दर्जाला साजेसे तांत्रिक बळ उभारून चित्रित झालेला परिणामकारक चित्रपट आहे. खेड्यातल्या वातावरणात घडणाऱ्या वास्तवाचे सत्य दर्शन भिकी आणि तिची मुलगी कमळी यांच्या भूमिकांमधून अंगावर येते. "ठेवलेल्या' बाईला भोगाव्या लागणाऱ्या यातना आणि कराव्या लागणाऱ्या तडजोडीला ठळकपणे चित्रित केले आहे. शारीरिक भूक भागविण्यासाठी विष्णूने ठेवलेले संबंध आणि प्रेमातून उत्पन्न झालेली वासना यांचे विदारक चित्रण इथे आहे. कमळीतले गुण, तिच्यातला भाबडेपणा आणि जगण्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष, सारेच वास्तव. तेवढेच प्रामाणिक.
कथेत बदल करून अंधश्रद्धेवरही आसूड ओढले आहेत. विषण्ण करणारा हा प्रवास दिग्दर्शक पुष्कराज परांजपे यांनी संयतपणे उलगडला आहे. देखण्या, हुशार अजयला स्वतःच्या जाळ्यात ओढण्यासाठी भिकीने कमळीकरवी केलेले प्रयत्न, पोटासाठी विष्णूच्या धाकात वावरणारी भिकी, अजयची कमळीशी जवळीक, डोहातल्या पाण्यात पाय टाकून कमळीने घेतलेला आनंद, त्याच डोहात अजय आणि कमळीच्या भावनिक-शारीरिक जवळिकीतून केलेली आत्महत्या, सारेच भेदकपणे समोर येते.
छायालेखक अमलेंदु चौधरी आणि संकलक अभिजित देशपांडे या दोघांनीही "डोह'ला आकार आणला आहे. वातावरणात भारावणारा अनाहत नाद आनंद मोडक यांच्या संगीतातून उमटला आहे. तेही एक पात्रच बनले आहे.
हर्षदा ताम्हणकर, अभय महाजन यांच्यासारख्या नव्या कलाकारांचा जिवंत अभिनय, लीना भागवत यांची दाहक भिकी, तर सुहास पळशीकरांचा विष्णू, सारेच उठावदार. अमेय वाघ, सुनील गोडबोले, मेघना वैद्य, ऋता पंडित यांच्या भूमिकाही लक्षात राहण्याजोग्या.
मराठीतही वेगळा ठसा उमटविणारा हा चित्रपट जाणकार प्रेक्षकांना आनंद देणारा आहे.
(चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतरच्या कलाकार-तंत्रज्ञ आणि काही निवडकांच्या प्रतिक्रिया www.esakal.com वर पाहता येतील.)

सुभाष इनामदार
subhashinamdar@esakal.com

'सकाळ करंडक'मध्ये गाजलेल्या एकांकिका

सकाळ करंडक एकांकिका स्पर्धेचे दुसरे वर्ष तरुणांच्या उत्साहात रंगले. वेगळे विषय आणि त्याला लाभलेला समर्थ कलाकार चमू यामुळे एकांकिका खुलत गेल्या. ३६ एकांकिकांतून काही निवडक प्रभाव पाडणासकाळ करंडक एकांकिका स्पर्धेचे दुसरे वर्ष तरुणांच्या उत्साहात रंगले. वेगळे विषय आणि त्याला लाभलेला समर्थ कलाकार चमू यामुळे एकांकिका खुलत गेल्या.

कंडिशन अप्लाय- गिरीश दातारने बॉलिवूडमध्ये येण्याच्या ध्येयाने घर सोडून झगडणाऱ्या दोघींची कथा ताकदीने रेखाटली आहे. इथे गुणाबरोबर त्यांना खूष करण्यासाठी सोबत करण्याच्या मागण्या केल्या जातात. एक लेखिका तर दुसरी आहे स्टार रोल मिळण्याची स्वप्ने पाहणारी. संवादातून उलगडत जाणारी ही एकांकिका मृण्मयी देशपांडेनी तेवढ्याच परिणामकारकपणे सादर केली. दिग्दर्शन आणि लेखिकेच्या भूमिकेत तिने स्वतःचे श्रेष्ठत्व पटवून दिले. गती आणि छोट्या प्रसंगाची केलेली गुंफण यामुळे वेगळा थाट साधला गेला आहे. तिला साथ दिली अनुजा साठेने. वाचिक आणि देहबोलीतून अनुला उत्कटतेने घडविली. दोघींनी ज्या ताकदीने विषय मांडला तेवढी उंची दुसरा कुठलाही संघ गाठू शकला नाही. नेपथ्य, प्रकाश आणि पार्श्‍वसंगीताने परिणामकारता अधिक वाढविली. संवादात ताकद. मांडणीत नेमकेपणा आणि विषय समजावून घेऊन केलेली रचना सारेच सुरेख. मैत्रीतून उलगडत जाणारा विषय दोघींनी गुंतवून ठेवला.

दळण- दमांच्या कथेचे बीएमसीसीच्या विद्यार्थ्यांनी केलेले नाट्यरूपांतर पडदा उघडल्यापासूनच पकड घेत गेले. विनोदी प्रसंगाची गुंफण. मुलांचा वात्रटपणा. खुलत गेलेले प्रसंग. मास्तरांनी मुलांशी केलेल्या करामती. मास्तरने घरी शिकवणी घेण्यासाठी केलेले चाळे.आणि आईवर डोळा ठेवून शिकवणीला गेल्यानंतर झालेली फजिती. सारेच फर्मास. रसरशीत. मास्तराच्या अभिनयातून झिरपत गेलेली एकांकिका संघाच्या यशाचे शिक्कामोर्तब करत होते. उठावदार दिग्दर्शनातून, माफक पण साध्या संगीतातून आणि सांघिक कौशल्यातून दळण बहरली. अभय महाजन, निपुण धर्माधिकारी आणि अमेय वाघ (मास्तर)सह साऱ्या चमूचे हे सांघिक यश. यात गंधार संगोरामच्या संगीताचाही समावेश आहेच.

तमासगीरांच्या आजच्या व्यथेची दखल घेणारी "फड' आयएलएसची निर्मिती होती. अभिजित ढेरेने ती लिहिली आणि सादर केली. प्रथमतः तिने प्रभाव साधला, पण नंतर सादरीकरण ढेपाळले.

तरुणाईची नशा, धुंदी आणि मस्त जगणे याची चुणूक अनुभवली एम. ए. रंगूनवाला कॉलेजच्या "व्होडका'मधून. अभ्यास झाला नाही म्हणून परीक्षा लांबणीवर टाकण्यासाठी पुतळ्याच्या विटंबनेचा घाट घातला जातो. यात मित्राचा बळी जातो. खेळ अंगाशी येतो वाटतानाच कथेला कलाटणी दिली गेली. मित्र गेला नसून मुस्लिम मित्राला मदत मिळावी म्हणून केलेली ही क्‍लृप्ती होती. सुरेश शिंदेचे लेखन आणि ओंकार हरिदासची मांडणी यातून व्होडका अंगावर येते. व्यक्तिशः अभिनयापेक्षा सांघिक परिणाम अधिक साधला गेला.

डिमॉलिशन- झोपड्यांची जमीन घशात घालण्यासाठी बिल्डरचा प्रभाव आणि यामुळे वस्तीत होत असलेली वाताहत पुरेशा गांभीर्याने दाखविली आहे. झोपडी दादांची दादागिरी. पात्रांच्या नात्याचा गुंता. वयात येणाऱ्या मुलींचे प्रश्‍न सारेच प्रभावदार साकारले गेले. संहिता, रचना आणि परिणामकारक नेपथ्यातून सादर झालेला प्रयोग नौरोसजी वाडियाच्या विद्यार्थ्यांनी वास्तवपणे मांडला.

मन झुला झुलताना- मानसोपचार करणाऱ्या डॉक्‍टरकडे आलेल्या एका स्त्रीची ही कथा. आपला मुलगा अकाली गेल्याच्या भासातून सतत तणावाखाली वावरणारी ही दुभंगलेल्या व्यक्तिमत्त्वाची उकल इथे केली आहे. महाराष्ट्र इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, कोथरूड(पुणे) ची ही निर्मिती. गौरी तांबे यांनी चेहऱ्यावरचे भाव, आवाजातले बदल आणि ताणाचे भान ठेवून केलेला अभिनय आजही ताजा वाटतो. पार्श्‍वसंगीत, नेपथ्य आणि प्रकाशाचा यथार्थ वापर करून संघाने परिणाम साधला.

धोंडूमामा साठेची "ऍबसर्ड' आणि वाघोलीच्या आर्युवेद कॉलेजची "सन्मती' दोन्हीही परिणामकारक होत्या. कथाकाराच्या परिणामकारक सादरीकरणाने ऍबसर्ड लक्षात राहते. सादरीकरणात प्रामाणिकता होती. संवादाबाबत दाद मिळत होती. रंगमंचीय तांत्रिकतेचा पुरेसा वापर करून संघाने आपला ठसा उमटविला.

सन्मती- कंपवात आणि विस्मृती असलेल्या दोन आजाराचे परिणाम दाखविणारी मांडणी करताना प्रेमात पडलेल्या, पण आईविना एकाकी पडलेल्या तरुणीची फरफट. समाजाचे या माणसांकडे होत असलेले दुर्लक्ष. यातूनच घडलेल्या कथेतून बाहेर आलेली कथा. व्यक्तिरेखांचे भान ठेवून नातेसंबंध जपताना साखरपुडा झालेल्या पतीशी चाललेला स्वतःचा झगडा प्रचिती सुरूंनी प्रभावीपणे साकारून स्वतःला श्रेय मिळविले आहे. तांत्रिकतेचा पुरेसा वापर करूनही साचेबद्ध मांडणीमुळे स्पर्धेत ती टिकाव धरू शकली नाही.

रिमांडहोममधल्या मुलांचे गुन्हेगारीविश्व आणि एका चुकीमुळे आयुष्यातली महत्त्वाची वर्षे अंधाऱ्या खोलीत काढणाऱ्या विद्यार्थ्यांची कथा आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाने मांडली. वेगळा विषय आणि बोलके सादरीकरण करून त्यांनी छाप पाडली. मात्र शब्दातच गुरफटलेल्या एकांकिकेत घडत काहीच नव्हते. रंगमंचीय भाषेचा पुरेसा वापर न केल्याने त्यांचे सादरीकरण टू द पॉइंट नव्हते.

शेवटचा दिवस गाजला तो डॉ. कलमाडी ज्युनिअर कॉलेजच्या "तळातला वर्ग"मुळे. ढ मुलांना आलेल्या सुंदर शिक्षकांच्या प्रभावामुळे अभ्यासात आणि दंग्यात सुधारणा झालेल्या एका वर्गाची ही कहाणी. मेघना हेगडे यांनी ती फुलविली छान. आणि ती सादर करण्यात दिग्दर्शत म्हणून अंबर गणपुलेनी बजावलेली कामगिरी दोन्हीतून तळ्यातला वर्गचा खेळ रंगला. मुलांनी शिक्षक आणि बाईंचे प्रेम फुलविण्यासाठी केलेल्या वेगवेगळ्या घटनांतून हे सादरीकरण रंगत गेले. बाई आणि मुलांच्या सहजसुंदर वावरण्यातून या एकांकिकेचा प्रभाव वाढत गेला. संगीतातूनही हा प्रभाव उठावदार बनला. वास्तवात घडत गेलेली ही कहाणी स्पर्धेत वैशिष्ट्यपूर्ण ठरली.

- सुभाष इनामदार
subhashinamdar@esakal.com