New Katyar-by Rahul Deshpande

नाते मैत्रीचे

नाते मैत्रीचे

उभ्या जन्माचे

जरी झाकोळले मन

अंधारल्या दिशा

होई साठवण मैत्रीची


कधी दुरावा झोलेला

पसरी क्षणात ओलावा

मनी असेल विसावा

मैत्रीचा


जीवा भावाचे नाते

राहे अखंडीत आता ते

स्मरू आठवांना येथे

आता सार्थकी


जवा कधी साद

येईल तवा रे

घालीन आर्तता

तुझ्या मनी.




सुभाष इनामदार, पुणे

subhashinamdar@gmail.com
9552596276

(माझ्या असंख्य मित्रांना समर्पण)

कट्यारचे सूर आता राहूलच्या गळ्यातून

कै. वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मृतिदिनी त्यांच्या श्रेष्ठ गायकीची याद तर येतेच पण त्यांच्या 'कट्यार' ने मराठी संगीत रंगभूमिला जे वैभव, प्रतिष्ठा मिळवून दिली त्याला तोड नाही. आजही त्याच कट्यारचे सूर साठवून संगीत रसिक श्रोता राहूल देशपांडे यांनी साकारलेला प्रयोग पहायला आवर्जून येतात आणि दाद देतात. तेव्हाच वाटते. की ही खरी रसिकतेची दाद. त्याच कट्यारच्या पहिल्या प्रयोगाचा साक्षिदार म्हणून लिहलेले हे टिपण तुमच्यासमोर उघड करतोय......

तो गातो तेव्हा डोळे मिटून ऐकले की जणू वसंतराव देशपांडेच गातात. त्याच गायकीची नजाकत राहूल देशपांडेंच्या गळ्यातून निघते. पण..आज आजोबांनी गाजविलेल्या कट्यार मधल्या खॉंसाहेव आफताफ हुसेन यांच्या भूमिकेत तो कसा दिसतो हे पाहण्यासाठी पुणेकरांची नजर एकवटली होती.

रंगमंचावर एंट्री झाली आणि टाळ्यांच्या गजरात उपस्थितांनी या नव्या रुपातल्या खॉंसाहेबांच्या प्रवेशाचे स्वागत केले. राजस्थानी हवेलीचे दर्शन देणारा जयपूरच्या फिकट तपकीरी रंगाचा भव्य सेट नांदी नंतर डोळ्यांना सुखावतो. आणि कट्यार नाटकाच्या जुन्या आठवणी दूर निघून जातात.

कै. वसंतराव देशपांडे यांनी अजरामर करुन ठेवलेल्या नाटकाला तब्बल 28 वर्षानंतर साकारण्याचे
राहूल देशपांडे यांनी मनात आणले आणि ते सिध्दीस नेले. याचे कौतूक करावे तेवढे थोडेच आहे. आजोबांचा वारसा नातवाने अशा पध्दतीने पुढे न्यावा ही खरी संस्कृतीची ओळख आहे.

साकारताना आजोबांच्या भूमिकेत राहूल बसले पण ती साकारली आपल्या स्वतःच्या गायकी ढंगाने.
अगदी टेचात. या निमित्ताने कट्यारच्या रुपाने गेले कांही वर्षे अस्तंगत पावत असलेल्या अभिजात संगीत नाटकाला नवसंजीवनी मिळाली असे म्हटले तर ते वावगे ठरणार नाही.

'वंसतराव देशपांडे संगीत सभा' निर्मित 'वंसतराव देशपांडे प्रतिष्ठान' प्रकाशित 'संगीत कट्यार काळजात घुसली' या संगीत नाटकाबद्दल रसिकांमध्ये उत्सुकता होती. त्यामुळेच चार फेब्रुवारीची गुरुवार संध्याकाऴ संगीत रसिकांसाठी एक आनंददायी पर्वणीच होती. यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृहात हाऊसफूल्लची पाटी झळकत होती.

नाट्यसंपदेचे प्रभाकर पणशीकर ज्यांनी वसंतराव देशपांडे यांचे कट्यार आपल्या संस्थेमार्फत सादर केले ते ही प्रयोगाला हजर होते. विद्याताई अभिषेकी, पं. हृदयनाथ मंगेशकर, रघुनंदन पणशीकर असे संगीत
आणि नाटक अनुभवलेले अनेक रसिक सारेच नाटक पाहण्यासाठी अधिर झाले होते. नाटकाला पारंपारिक संगीत नाटकापेक्षा वेगळी ट्रीटमेंट देताना दिग्दर्शक सुबोध भावे यांनी मूळ संहितेला धक्का न देता वेगळ्या पध्दतीने रंगमंचावर मांडले आहे. पं. भानुशंकराचे पात्र नाटकात केवळ संवादातून प्रकटते.


काही वेळा वेगळे संवादही अभिराम भडकमकरांनी दारव्हेकरांच्या संवादाला साजेसे लिहिले आहेत. घराणेदार गायकीची परंपरा आणि त्यातल्या अनिष्ट वृत्तीवरही नाटकात अखेरीस टीका करुन संगीत साधकांना दिशा देण्यासाठी नवा संवाद शेवटी नाटकातून भरत वाक्य या न्यायाने दिला आहे.
तेही वेगळपण. हेच वेगऴेपण काय आणि नाटक कसे उभे केलेय हे पाहण्यासाठी कट्यारचा प्रयोग पहायला हवा. रसिकांच्या चेहर्‍यावर याबद्दची उत्सुकता दिसत होती.

पुरुषोत्तम दारव्हेकरांचे दर्जेदार लेखन आणि पं. जितेंद्र अभिषेकींनी संगीत दिग्दर्शनाच्या रुपाने चढविलेली रुपेरी झालर या दोन्हींचा मिलाफ या नव्या नाटकातून कसा होतो आहे ते पाहण्यासाठी
पुणेकर मोकळ्या मनाने आले होते. एकेकाळी शंकर घाणेकरांनी गाजविलेल्या कविराजाच्या भूमिकेत सुबोध भावे कसा शोभतो तेही पाहणे आकर्षणाचा भाग होता.

अखेरीस खॉंसाहेबांच्या रुपात राहूल देशपांडे यांची एंट्री झाली आणि..... उत्स्फूर्त टाऴ्यांनी प्रेक्षागृह
निनादून गेले. 'कट्यार...' मधल्या संवादाची पकड आणि स्वरांचे मधाळ पण धारदार घुसळत जाणारे स्वर प्रेक्षागृहात घुमू लागले. तेव्हाच ही कट्यार रसिकांच्या काळजापर्यंत थेट पोचल्याची पावती मिळाली.

'घेई छंद मकरंद'नंतर टाळ्यांनी दिलेली दाद अणि राहूलच्या रुपात नटलेल्या खॉंसाहेबांची उर्दू मिश्रीत भाषा सारेच ऐकण्यासाठी आतूर झालेले रसिक तृप्त होत गेले. तोच पण नवा पेहराव. वाक्यातली ती खास शैली. संयमीत पण संवादातले वेगळेपण टिपत रंगमंचावर फिरलेली व्यक्तिरेखा पाहताना मन मोहरुन जात होते. यातली नाट्यपदे तो इतरही वेळा गाजवत असे पण आज भूमिकेच्या आकृतीबंधात राहून इतरांना बरोबर घेऊन साकारली जाणारी व्यक्तिरेखा पाहण्यात नाविन्य होते.

राहूल देशपांडे भूमिकेत दिसले छान आणि रंगलेही उत्तम. संगीत रंगमंचावर अशी ताकदीची तीही आजोबांनी गाजविलेली साकारण्याचे शिवधनुष्य त्यांनी सहजी पेलले. तो सूर त्यांनी नेमका पकडून ठेवला होता. नाटक चढत जाताना दारव्हेकरांच्या संवादातली ताकद पुन्हा एकदा तेवढ्याच ताकदीने बाहेर येत होती.

राहूलच्या दमदार गायकीचा अनुभव घेतानाच महेश काळे यांनी सदाशिवाच्या रुपाने साकारलेली भुमिका ठसत गेली ती त्याच्या संथ पण तळपत्या गायन शैलीने. दुसर्‍या अंकात शेवटी 'सूतर पियाकी' नाट्यपदातून दोन गायकींची सुरेल मैफल ऐकताना येणारा आनंद शब्दापलिकडचा होता.


कविराजाच्या भुमिकेत संयमी आणि मोकळ्या संवादाची किनार सुबोध भावेंच्या सहजी अभिनयातून उलगडत गेली. वाक्यांचा तोल संवादातला पोत सांभाळत ते वावरले. दिप्ती माटे( राहूलची बहिण) अणि सौरभ काडगावकर, अमेय वाघ यांनी नटविले चांद-उस्मान हवेलीतल्या सूरांना सांभाळत रसिकांना आपल्याबरोबर घेउन जातात. वेदश्री ओक (उमा) यांच्या लडीवाळ सुरेल पदांनी नाटकाची उंची गाठली.

दिग्दर्शक म्हणून सुबोध भावे यांनी नाटकात जिवंतपणा आणला. नेपथ्य, प्रकाशातून साकारलेले चार तासांचे हे नाटक कविराच्या रागमालिकेत गुरफटत नाही. स्वतःच्या रागांची मैफल मांडताना प्रकाशाच्या आणि हालचालीच्या सहाय्याने रागमालिका वेगळीच संगीत अनुभूती देते.

संगीताचा तोच बाज, नाटकाची गती अणि संवादफेकीतली गंमत यातून कट्यारचा प्रयोग एक नवा आनंद देउन जातो यात शंका नाही. महेश काळेया अमेरिकास्थित अभिषेकींच्या शिष्याने गायनात सादर केलेले कौशल्य पाहण्यासाठी ही नवी कट्यार आपल्या काळजात घुसवून घ्यायलाच हवी.
संगीत नाटकाचे हे वैभव, ती भव्यता, ते देखणेपण आणि नाट्यपदातली करामत पाहताना चार तास कसे जातात ते कळतच नाही.

सुभाष इनामदार, पुणे.

subhashinamdar@gmail.com
9552596276

ताळेबंद पाहताना..

ताळेबंद मांडताना

कधी शिल्लक पहायची नसते

जगतानाही आयुष्यात

मागे काय उरले पहायचे नसते


जाणीवा जागृत होताना

काय घडून गेले पहायचे नसते

आयुष्य मोजताना

काय राहून गेले पहायचे नसते


वाटेवरचे काटे पहाताना

किती काढले मोजायचे नसतात

पुढचा रुतू नये म्हणून

अनुभवाचा काटा निरखून पहायचा असतो


झाले ते विसरुन
पुढचे धेय्य साधायचे असते

किती उरले

किती राहिले

बाकी न करता

पावले टाकत ,
वळणे घेत

जगायचे कसे शिकायचे असते



सुभाष इनामदार, पुणे


subhashinamdar@gmail.com
9552596276

व्हायोलिन गाते तेव्हा....

व्हायोलिन गाते तेव्हा....

आपण फक्त ऐकत रहायचे.
गाण्याला ठेका धरायचा. जमले तर ते गाणे गुणगुणत रहायचे.

असाच काहीचा प्रसंग माझ्यावर आला. गाणे आवडते पण ते ऐकायला.

थोडी झलक दाखवा म्हटले की आमचे बिंग उघडलेच म्ङणून समजा.


सांगायचे काय तर परवा स्वरबहार या संस्थेच्या कार्यक्रमाला गेलो.

वा काय एकेक गाणी. गुणगुणावीत अशीच.

पण ती फक्त व्हायोलिनवर.

पुण्याच्या सौ. चारूशिला गोसावी यांच्या

व्हायोलिन गाते तेव्हा...


या गाण्यातल्या कांही कार्यक्रमांची ही एका झलक..

आणि सांगा ती तुम्हालाही आवडलीत ना?


सुभाष इनामदार, पुणे

subhashinamdar@gmail.com
9552596276


बैठकीची लावणी- काहो धरीला मजवरी राग



हिंदी चित्रपट संगीत- बैया ना धरो



मराठी चित्रपट गीत- भावगीत- लेक लाडकी या घरची- चित्रपट- कन्यादान



नाट्यगीत -या भवनातील गीत पूराणे- नाटक - कट्यार




चित्रपट-जगाच्या पाठीवर- तुला पाहते रे तुला पाहते



राग- यमन- जिया ले गयो- अदालत -हिंदी चित्रपट

गुरुपौर्णिमा निमित्ताने

"आई माझा गुरु, आई कल्पतरू (Mother is my Guru, gives me everything)
सुखाचा सागरू, आई माझी (She is an ocean of happiness)
प्रीतीचे माहेर, शांतीचे आगर (An abode of love, tranquility and peace)
मांगल्याचे सार, आई माझी" (the essence of sanctity, My Mother)
- साने गुरुजी.
-----------------------------

सार्थ त्या ओळी सामो-या आल्या आणि सारे आयुष्याचे सरलेले दिवस डोळ्यासमोर आले.

बालपणापासून संस्कार या नावाने जे काही झाले ते खरे तर आई नकळत करत असते. तिथे कुठेही आव नसतो.
ती असते केवळ माया. खरे प्रेम. आपल्या मुलाने चांगले व्हावे हे एकच उद्देश इथे असतो.
आई जे काही करते ते अगदी निर्व्याज.

आईसारखे दैवत लाभूनही किती जण त्या माऊलीला स्मरतात.

आठवणीत असते आई

साठवितही असते आई

मनात असते आई

ध्यानात राहते आई

काळजात सांभाळून पाहतो

कधीतरी हरवून जाते आई.


पुन्हा कधी न भेटण्यासाठी

कधीही न दिसण्यासाठी


आपण पडतो एकटे

अगदी एकाकी

खरे तर तिने केवळ जन्म दिला नाही

तर घडविले

अगदी कुंभाराच्या मडक्याला आकार द्यावा ना तसे.

शाळेत. हायस्कूलमध्ये

पुढे कालेजचा रस्ता पकडतो

कधी प्रेमातही पडतो

कधी नादावतो

कधी विसावतो

कधीतर मूग गिळूनही बसतो


आता ती बोलणे कमी करते

तुझ्या मनाला येईल तसे कर..म्हणते

मीही जिद्दी


तुझाच मुलगा ना

मग रागाला न जुमानता करतो

आईचा विचार न करता
.. मनाप्रमाणे जगतो..


आईचा विरह सहन होत नाही..

पुन्हा तिच्या आशिर्वादासाठी पायी हात लावतो..

तिही जवळ घेते..मोठा झालास..पण विसरला नाही म्हणते..


सरलेले सारे बोलून मोकळा होतो

मागतो फक्त तुझे हात
जे सदैव माझ्या पाठीवर फिरत राहतील


झाले.


आता ते सारे आठवतो.

मनात कोंडलेले सारे

बाहेर काढतो...


पण काय उपयोग

आता ती नसते..

केवळ आठवणीतच सारे..


जगाच्या पाठीवर कुठेही असलास तरी माझे आशिर्वाद तुझ्या पाठीशी आहेत.


सांगणारे शब्द.. कानावर पडतात..


आई,,खरी गुरू..जिवनाची तिच शिल्पकार




सुभाष इनामदार, पुणे

subhashinamdar@gmail.com
9552596276

पंढरीचा विठुराया

भक्तांचा स्नेहाळ मेळा आज पंढरपूरात जमलाय.विठुरायाच्या गजराजा गजर करीत वारकरी पांडुरंगाचे दर्शन व्हावे हिच ओढ मनी घेऊन दाखल झालेत. भाव भक्तिचा हा महासोहळा देहू-आळंदीच्या दिंडया फडकवत तुकाराम म्हाराज आणि ज्ञानेश्वरांच्या पादुकांचे जागरण उभ्या महाराष्ट्रात करून पंढरीच्या वीटेवर नतमस्तक होण्यासाठी आसुसला आहे.


सगळीकडे विठ्ठल नामाच्या गजर सुरू आहे. भावाच्या भुकेल्या पांडुरंगाने सावळी वस्त्रे परिधान करून भक्तांच्या दर्शनाला तयार होउन सजलाय.

पंढरीत जनसागर उसळलाय. संतांचे नाम. वारकरी पंथांचे भजन . वारक-यांच्या माळा. सा-यातून भावभक्तिचा सागर एकाच नामात दंग झालाय.


विठ्ठल...विठ्ठल गजरीचा घोष ...टाळांचा गजर होतोय...

आणि सारे एकाच सुरात गाताहेत

सुभाष इनामदार, पुणे.


subhashinamdar@gmail.com

9552596276

निळू फुले माझ्या ह्दयात आहेत

पन्नास वर्षे निळू फुलेंना ओळखणारे. त्यांच्या बरोबर अनेक चित्रपट- नाटकात काम केलेले राघवेंद्र कडकोळ आपल्या मित्राच्या पहिल्या स्मृतिदिना निमित्ताने आठवांना पुन्हा उजाळा देतात.

राष्ट्रसेवादलाचे संस्कार. साधी रहाणी उच्च विचारसरणीत वावरणारा एक कलावंत. प्रत्येकाचे नाव आठवणीत ठेवणारा माणूस.

कलावंत म्हणून तर श्रेष्ठच पण माणूस म्हणूनही तेवढाच आदर करावा असा आपला जीवाभावाचा मित्र आपल्यात शरीररूपाने आज नसला तरी माझ्या ह्दयात तो कायम आहे.

कित्येक आठवांना आणि भावभावनातून राघवेंद्र कडकोळ आपल्या भावना शब्दात मांडण्याचा प्रयत्न केलाय.

'साधे सरळ वागणे. जे काही आहे ते चार आठ जणात वाटून घेणे ही शिकवण निभूभाऊला सेवादलाच्या कलापथकापासून मिळाली. चित्रपट क्षेत्रात निळू फुले गेले आणि तिथे कुठल्या पदाला जावून पोचले ते सर्वजण जाणतात.हा सर्व प्रवास करताना निळू भाऊचे पाय जमिनिवर होते, ही गोष्ट आपण मान्य केलीच पाहिजे.
दुस-यावर स्वतःची मते कधी लादली नाहीत. न पटणारी मते त्याला ऐकायला मिळाली तेव्हा कधी कांगावा केला नाही'.

अशा अनेक वैशिष्ठांसह कडकोळ यांनी निळू फुलेंचा आटव वारंवार केला.

सुभाष इनामदार, पुणे

subhashinamdar@gmail.com
9552596276

पावसातले स्वर बरसले रंगमंदीरी

मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीतले मोठे नाव म्हणजे निळू फुले. आज १७ जुलै हा त्यांचा प्रथम स्मृतिदिन.
त्यांच्या कारकीर्दीचा आढावा घेणारी एक स्मरणयात्रा लघुपटाच्याव्दारे साकारून निळूभाऊंच्या कर्तुत्वाचा आलेख रेखाटण्यात आला होता..


पडद्यावरच्या बेरकीपणाचे कवच गळून पडल्यावर त्यांच्यातला कार्यकर्ता आणि खरा माणूस यातून पुन्हा एकदा ठळकपणे दिसला.

चित्रपट-नाटकातली दृष्ये दाखवून त्याला त्यांच्याच मुलाखतीमधून व्यक्त झालेल्या भावनांचा मेळ घालून कलावंतांची सामाजिक जाणीव यानिमित्ताने ठळकपणे लोकांसमोर मांडली गेली.

यानिमित्ताने मैत्रेयी निर्मित आणि एस एच एंटरप्राईझेस प्रकाशित 'एका पावसात' हा पावसातल्या कवितांता आणि गाण्याचा ओला अनुभव देणारा सुरेख कार्यक्रमाचे आयोजन बालगंधर्व रंगमंदिरात करण्यात आले होते.

आनंद चाबुकस्वारांची संकल्पना आणि प्रसाद ओक आणि गार्गी फुले-थत्ते यांचे निवेदनातून कवीतांचे शब्द उलगडत गेले.

शब्दांनंतर शौनक अभिषेकी आणि सावनी शेंडे-साठ्ये यांच्या आवाजातल्या जादूने विविध रांगांच्या छटा स्वरातून बरसत गेल्या.



सुभाष इनामदार,पुणे

नवा प्रयोग 'कट्टा कविता.'

पुरूषोत्तम करंडकाच्या स्पर्धेच्या तारखा जाहिर झाल्या की पुणे विद्यापीठाच्या महाविद्यालयांमधील नाटकांवर प्रेम करणारे सारेच एकत्र येतात. विषयांवर चर्चा होते. एकांकिका लिहिली जाते. आणि चमू तयार होतो. तालमींसाठी.

हा तर पारंपारिक शिरस्ता. याची आठवण करून देणारे काव्य रविवारी ११ जुलैला भरतच्या रंगमंचावर साकारले . तोच आवेश, तीच उर्मी. तोच युवा वर्ग. मात्र इथे फरक इतकाच की हा सारा वर्ग... या सा-यातून बाहेर पडला. आपापली अवधाने सांभाळून पुन्हा काहीतरी वेगळे करायचे या उद्देशाने. डीग्री घेऊन नोकरीच्या निमित्ताने विसावलेल्या तरूणांना पुन्हा काही करायची जिद्द निर्माण झाली आणि तयार झाला एक नवा प्रयोग 'कट्टा कविता.'.

इथल्या कविता इतरांच्या नाहीत. तर त्या त्यांनीच केलेल्या, यात विषयाची विविधता तर आहेच. पण जीवनाच्या अनुभवांचे क्षणही डोकावतात. सोमवार ते शुक्रवार आपापल्या चाकरीत कामकरुन थकणारे हे जीव शनवार-रविवारी कट्टयाच्या निमि्त्ताने एकत्र येतात. वैचारिक संघर्षाची भाषा बोलतात. जगण्यातला तो आनंद उपभोगतात. आणि साद घालतात मनातल्या सुप्त उर्मीला.
पुन्हा महाविद्यालयातले दिवस आठविले जातात आणि सुरू होते कट्टयावरची गंमंत. कश्यप देशपांडे, रोहित भोपटकर यांनी शब्दाला महत्व देताना सादरीकरण करताना प्रकाश, नेपथ्य आणि संगीत यांचा नेमका वापर करून याभावना इतक्या सहजपणे रंगमंचावर सादर केल्या की टाळ्यांच्या प्रतिसादाने रसिकांची पावती मिळवून जातात.
स्वतःचे लेखन इतक्या वेगळ्या वातावरणात वलयांकित होते की त्या भावनेला धार येते. शब्दाला वलय येतायेता ते वातावरणही बनत जाते.
अमित सावरगावकर, नंदिता केळकर, सागर गोगटे, कश्यप देशपांडे, आर्या रानडे, अमित कर्वे आणि मयुरा गायकवाड यांनी कट्ट्यावर ज्या पध्दतीने कवीता सादर झाल्या त्या प्रत्यक्षात थिएटरमध्ये पाहणे हा आनंदाचा भाग असेल.

आजच्या जगण्यातील धडपड. प्रेयसीच्या नादात घुमणारे शब्द. मुक्तछंदात व्यक्त झालेल्या मध्यमवर्गींयांच्या व्यथा. लोकशाहीची चाललेली थट्टा. सारेच या 'कट्टा कविता'त सादर होते. पायनापल ग्रुप हा नवा तरूणांचा संच यामुळे एकत्र आला. स्पर्धेतून बाहेर असले तरी यांचा उत्साह तोच आहे हे माझ्या दृष्टिने महत्वाचे.
पुण्यात अशा या प्रयोगाला मिळणारा प्रतिसाद पाहिला की वेगळा प्रयोग करुन प्रेक्षकांना रंगमंचाकडे खेचण्याची ताकद या प्रकारात आहे याची जाणीव झाली.


-सुभाष इनामदार, पुणे
subhashinamdar@gmail.com
9552596276